суббота, 14 октября 2017 г.

Разам з татам. Апавяданне.


Цікава бывае ездзіць разам з татам. Васе падабалася ездзіць з татам хоць куды, але ў гэты раз трэба было да стаматолага. Калі не будзе плакаць, тата абяцаў «Тэтрыс», таму трэба было быць мужным. І Вася імкнуўся не даваць віду, што яму страшна, калі яны ехалі ў аўтобусе, калі ішлі да белага будынку дзіцячай паліклінікі і потым доўгім калідорам да патрэбнага кабінета.

Чаргі не было, і Вася з татам зазірнулі ў кабінет. У прасторным светлым кабінеце за сталом каля ўваходу сядзелі тры жанчыны ў масках і белых халатах, гутарылі і жартавалі. Яшчэ дзве жанчыны займаліся пацыенткай злева ад уваходу. Другое крэсла было пустым. Васе ўжо лячылі зуб з выдаленнем нерву. Было страшна. Нават не хацелася б і «Тэтрысу», але жаданне сына даказаць таце, што ён мужчына было мацней. І хлопчык рашуча сеў у свабоднае крэсла.

Пакуль тата падпісваў нейкія паперкі, а доктар раскладала інструменты, Вася заўважыў, што ў суседнім крэсле сядзела не дзяўчына-старшакласніца, а зусім дарослая цёця. Неўзабаве, яна паднялася, падзякавала сваім дактарам і нешта сунула адной з іх у кішэню.

Калі доктар пачала свідраваць зуб, Вася ўціснуўся глыбей у крэсла. Ён ужо ведаў, што такое лячыць зубы. У мінулы раз трэба было выдаляць нерв пад пастай Яруса, і боль быў моцным, пакуль паста забівала нерв. Цяпер доктар казала, што дзірка маленькая, што да нерва два кіламетры, але боязь не пакідала хлопца, пакуль не пачалі ставіць пломбу. Тады ён яшчэ раз азірнуўся і ўбачыў, што ў суседнім крэсле сядзеў барадаты дзядзька.

– Цікава, – падумаў Вася, – дарослыя ходзяць лячыць зубы ў дзіцячую паліклініку. Але ўслых нічога не казаў, бо мусіў сядзець з адкрытым ротам.

Калі ўсё скончылася, Вася злез з крэсла, падзякаваў доктару, якая ў адказ дала яму наклейку ад жуйкі з гонкамі формулы 1 за мужнасць, і выйшаў на калідор да таты.

– Ну, герой, вытрымаў? – усміхнуся тата. – Будзе табе «Тэтрыс», але зараз трэба ехаць да бабулі.
– На машыне? – запытаўся Вася.
– Машына спатрэбілася маме. Паедзем на цягніку.

Праз гадзіну яны ўжо сядзелі ў прыгараднай электрычцы і ехалі да бабулі. Ехаць трэба было амаль да самай Оршы. Тата, пакуль ехалі праз Мінск, тлумачыў маме па мабільнаму:

– Нармальна паводзіў сябе... Не плакаў... «Тэтрыс» яму абяцаў... Ну, не цікава яму будзе настольная гульня... Ведаю, што грошай мала, ты мне кожны дзень гэта кажаш... Едзем да тваёй мамы, як ты прасіла... Бывай, зараз зона скончыцца.

Скончыўшы размову з мамай, тата пачаў чытаць газету з анекдотамі, потым дастаў асадку і стаў разгадваць сканворд і нарэшце задрамаў у позе кучара.

Вася рэдка ездзіў цягнікамі. Спачатку назіраў у акно за тым, як бягуць дрэвы, палі, масты, рачушкі, вясковыя дамы і могілкі. Потым стаў назіраць за іншымі пасажырамі ў вагоне.

Была ранняя восень і вагон быў напоўнены дачнікамі. Пераважна гэта былі старыя ці ўжо даволі немаладыя людзі, якія чыталі газеты, спалі ці гутарылі. Вася спрабаваў прыслухацца пра што, але шум цягніка не даваў разабраць.

Раптам у вагон зайшоў малады плячысты кучаравы дзядзька з гармонікам.

– Паважаныя пасажыры, вітаю, крыху музыкі.

Вясёлая музыка адразу спыніла размовы многія зірнулі на гарманіста, нават тата прачнуўся на хвіліну. Потым усе вярнуліся да сваіх гутарак і тата зноў заснуў. А дзядзька з гармонікам спяваў:

Мы с приятелем вдвоем
Сядем, водочки попьем...

Гарманіст вясёла свісцеў, выплясываў і адначасова іграў на гармоніку. Як гэта яму атрымоўвалася, Вася не разумеў.

Скончыўшы граць малады музыка пакланіўся і пайшоў з адкрытым цэлафанавым пакетам па радах. Доўга не прайшоў. З месца недалёка ад Васі падняўся стары марак у флотскай форме.

– Честь и-МЕ-ю! – раздзяляючы слогі і робячы незвычайны націск на некаторыя словы, прамовіў рускі марак. – ВЫ-пей за здо-РОвье моего СЫ-на. Он у меня в Балтийском ФЛО-те СЛУ-жит.

Гарманіст выпіў чарачку гарэлкі і зайграў «Яблычка». Марак выцягнуўся, сціснуў кулак і замахнуўся ім, быццам збіраўся даць у твар музыке. Потым дзёрнуўся усім целам у адзін бок, у другі. Ён рэзка рухаў рукамі, нагамі і тулавам пакуль не скончылася музыка. Пасля гэтага гарманіст і марак селі выпіваць далей.

Вася паглядзеў у другі бок і заўважыў двух мужчын узросту яго таты, якія сядзелі адзін насупраць ускрай лавак, занятых жанчынамі і дзецьмі, пэўна іх сем'ямі, і смяючыся размаўлялі пра штосьці. Відавочна, гэта былі сябрукі.

– Я табе кажу, гэта – лафа, казаў адзін з іх, апрануты ў цёмнае. – Ты проста сядзіш на ток-шоу, пляскаеш ў далоні па камандзе памочніка рэжысёра каму трэба і за гадзіну зарабляеш пяцьдзясят тысяч.
– А пытанні там можна задаваць? – пытаўся яго сябар у светлым.
– Бывае, што дазваляюць, але звычайна не. Залежыць ад інструкцый, якія дае памочнік рэжысёра ці іншыя адказныя за масоўку. Але мяне не цікавіць пра што ідзе гаворка на шоу. На мінулым тыдні было пра школьную адукацыю, учора пра гісторыю Беларусі, заўтра – пра заводы... Галоўнае выконваць сваю ролю як трэба і тады без праблем атрымаеш грошы ў касе пасля шоу. Ты падумай, Сярога, я магу парэкамендаваць цябе ў масоўку. Будзем разам зарабляць.
– Падумаю, але баюся, што засну падчас праграмы... А слухай, гэта перада «Шукаю. Чакаю.» таксама робіцца акцёрамі масоўкі?
– Наколькі ведаю, там бываюць і тыя людзі, якія сапраўды кагосьці са сваякоў шукаюць. З імі звычайна рэпетыцыі праводзяць... Але асноўная маса – масоўка.

Тут увага Васі пераключылася зноў на гарманіста, які ледзь не прапусціў сваю станцыю і, мацюгнуўшыся, выскачыў з вагона.

– От лихой парень! – казаў яму услед стары марак.

Тут рогат ззаду пераключыў увагу Васі. За спіной хлопчыка сядзела група маладых людзей – тры хлопцы і адна дзяўчына – і рагаталі адно з аднаго.

– Вераніка, – сказаў адзін прышчавы юнак дзяўчыне, – усе дамы дзеляцца на тры катэгорыі: дам, не дам і дам, але не вам. А ты да якой належыш?

Хлопцы зноў зарагаталі, а Вераніка толькі мацюгнулася ў адрас жэўжыка.

– Вой, ты пакрыўдзілася... – зноў чапляўся юнак. – Хочаш, я на калену стану?
– Ну. – адказала дзяўчына.
– Трэба, каб я спачатку захацеў, – і кампанія зноў зарагатала.

У вагон зайшла тоўстая жанчына і громка аб'явіла:

– Каму піражкі?! Ёсць з мясам, павідлам, рысам... Хто жадае – купляе. – І рушыла далей.

– Можна мне з павідлам? – запыталася Вераніка.
– Даганяйце мяне, – прапанавала прадавачка, якая ўжо шпарка прайшла да сярэдзіны вагона.

Дзяўчына зарагатала разам са сваімі кавалерамі і махнула рукой.

Толькі гандлярка піражкамі знікла ў тамбуры, як увайшоў барадаты і валасаты дзед з брудным тварам і ў бруднай вопратцы. На шыі старога вісела каробка, на якой быў наклеены незвычайны малюнак: распяты Ісус вісеў не на крыжы, як на бабуліных іконах, а на нейкім вертыкальным слупе. Васе было цікава, для чаго каробка, але ўсё патлумачыў прышчавы юнак.

Калі дзед падышоў да лавак, дзе сядзела маладзёжная кампанія, і перахрысціўся, юнак-гумарыст сунуў яму грошы і дадаў:

– Ідзі, купі сабе мыла!

Хлопцы і дзяўчына зноў пырскнулі рогатам. Дзед пайшоў далей. Падышоў да лаўкі, дзе сядзеў Вася з татам, і таксама перахрысціўся. Тут Вася зразумеў, чаму старому было патрэбна мыла: ад яго моцна непрыемна пахла брудам і мачой.

– Валі адсюль, бамжара! Ідзі на завод!

Гэта нечакана адрэагаваў другі стары, што сядзеў насупраць Васі і да гэтага часу глядзеў у акно. Стары жабрак відавочна напужаўся і пайшоў далей, пакінуўшы за сабой шлейф «водару» немытага цела. Вочы Васі сустрэліся з позіркам дзеда насупраць і выраз твару апошняга адразу змяніўся. Спадарожнік працягнуў руку хлопцу:

– Вітаю, малады чалавек! Я – дзед Янка! А вас як велічаць?
– Вася...
– Прыемна пазнаёміцца, – дзед Янка паціснуў руку Васе, а потым яго таце, які прачнуўся ад яго крыку на жабрака.

Дзед Янка быў крыху падпіўшы, як тата падчас дня нараджэння ці на Новы год. Але паводзіў сябе ветліва і далікатна. Распытаў тату і Васю пра жыццё, даведаўся пра стаматолага, планы на «Тэтрыс», паездку да бабулі. Паведаў пра сваіх унукаў, якія ўжо у школу ідуць.

Вася ў школу яшчэ не хадзіў. Яму было шэсць. Узрост, калі можна ісці ў школу, а можна не ісці. З аднаго боку яму было цікава пайсці ў школу. З другога, яго мама, школьная настаўніца матэматыкі, заўсёды прыходзіла з работы стомленай і раздражнёнай.

З боку тамбура, ў які выходзілі прадавачка і жабрак, выйшаў яшчэ адзін музыка. На гэты раз з саксафонам. Дзед Янка, пачуўшы яго выкананне, скрывіўся.

– Не ведаю, што рабіць. Ці падысці грошай даць, ці падысці ды ў морду яму даць... Што параіце, Васіль? – звярнуўся Янка да хлопчыка.

– Прапаную яшчэ варыянт, – з усмешкай адказаў тата Васі, – не чапаць яго.
– Так і зробім – згадзіўся дзед і нечакана для сябе дадаў – Прэч з дарогі! Уцякай, бо йдзе Янка п'яны... Ведаеце, хто гэта пісаў? Якуб Колас. Быў час, калі я выкладаў літаратуру ў школе... А потым... Самі ведаеце... У вясковай школе... Прыходзіш у госці да бацькоў сваіх вучняў пасля бацькоўскага сходу. Заўсёды пачастунак і гэта, – стары пстрыкнуў сябе па шыі і працягнуў, – Так скончылася мая праца настаўнікам і завучам... Працаваў потым качагарам. Цяпер на пенсіі. Трэба пакурыць.

Дзед Янка дастаў пачак «Прымы» і прапанаваў таце. Той адмовіўся, і дзед пайшоў у тамбур. Толькі цяпер Вася заўважыў, што у тамбур часта выходзяць мужчыны, у тым ліку стары марак і Сярога з яго сябрам з тэлебачання.

Вася звярнуў увагу на яшчэ адну кампанію трох маладых людзей. Яны сядзелі крыху далей і гулялі ў карты, заняўшы дзве лаўкі. Часам яны прыхлёбвалі з бутэлькі. Адзін з іх казаў астатнім:

– Так. Хто цяпер выігрывае – п'е піва.
– А можа згуляем на якога дахадзягу, як тады? – прапанаваў другі.
– Было б шакаладна даць каму-небудзь у соплі, але ментоў могуць выклікаць. – заўважыў трэці – Лепш на піва.

І хлопцы зноў пачалі гуляць. Вася не заўважыў, хто з іх нарэшце піў піва, бо праз вагон літаральна праляцеў нейкі хлопец-падлетак. Праз хвіліну ён ужо бег зваротна з такім жа ўзбуджаным выразам твару. Прайшло яшчэ крыху часу і «лятун» зноў прабег вагон туды-сюды. Дзед Янка, які ўжо вярнуўся з тамбура, маўчаў. Мабыць яму не падабаўся гэты Ікар, але лезці на яго не збіраўся. І ў вагоне стала цішэй. Было толькі чутна як нейкі стары дачнік ціха спрачаўся с маладым спартсменам за палітыку.

«Лятун» у чарговы раз прабег праз вагон. Не прайшло і хвіліны, як два міліцыянеры з дубцамі і пісталетамі ў кабурах зайшлі ў вагон і пайшлі следам за падлеткам.

З прыходам міліцыі ў вагоне стала ціха. Дзед Янка глядзеў у акно. Марак чытаў кнігу. Сярога і яго сябар сядзелі моўчкі. Аматары піва таксама сядзелі ціха, але яны да гэтага і не шумелі. Вася азірнуўся на кампанію маладых жартаўнікоў, але на іх месцы сядзелі ўжо іншыя людзі.

Міліцыя не вярнулася, як і «лятун» Тут дзед Янка падняўся і развітаўся з Васем і яго татам. На гэтай жа станцыі выйшла і палова вагона, ў тым ліку і амаль усе хуліганы, акрамя таго, што прапанаваў згуляць на дахадзягу. Як толькі яго сябрукі паціснулі яму руку на развітанне і выйшлі, яго ўпэўнены погляд кудысьці знік і ён стаў глядзець у акно.

Стала так ціха, што Вася прытуліўся да таты і заснуў. Яго разбудзіў рогат таты. Вася працёр вочы і заўважыў як недалёка ад іх месца стаіць мужчына ў камуфляжы з вялікім крыжом на шыі, доўгімі сівымі валасамі і касматай барадой і п'яным голасам нешта спрабуе даказаць адной маладой пары, мабыць мужу і жонцы.

– Ну пакажыце мне, дзе ў Бібліі гаворыцца, што можна пакланяцца іконам? - з усмешкай спакойна пытаецца муж і звяртаецца да жонкі – Алеся, дай яму Біблію, калі ласка.

– Але ж нават апостал Па-а-а-вел казаў... – перайшоў на крык мужчына ў камуфляжы і яго далейшыя словы патанулі ў рогаце ўсяго вагона. Асабліва смяяўся тата. Вася таксама смяяўся, але не разумеў чаму. Мабыць таму, што смяяўся тата.

Нейкая жанчына паднялася з месца і звярнулася да сівабародага мужчыны:

– Бацюшка, як вам не сорамна. Вы выпілі і так непрыгожа сябе паводзіце пры ўсіх. Хіба можна гаварыць пра Біблію ў такім месцы і такім стане?

Гэта адразу супакоіла старога, які, як зразумеў Вася, быў святаром.

– Прабачце, – прамармытаў святар – я сапраўды крыху выпіў з суседзямі па дачы. Віно – дар Бога, панеж так... Выбачайце, што так...

Ён падняў свае рэчы і выйшаў з вагона.

Магчыма тату і Васю чакалі б новыя прыгоды ў прыгарадным цягніку, але прыйшоў час выходзіць. Да дому бабулі дайшлі хутка. Тата перакусіў з Васем і яны хутка ляглі спаць, бо бабуля вельмі не любіла, калі ў яе доме клаліся пазней за дзевяць вечара і падымаліся пазней за сем раніцы. Раніцай, калі Вася яшчэ спаў, тата паехаў назад у Мінск. Вася хацеў паехаць з ім, але яго тата не пачакаў....

«Тэтрыс» Вася так і не атрымаў. Спачатку не хапала грошай. Потым тата працаваў усё долей і долей, і яны з сынам бачыліся толькі вечарам і ранкам перад экранам тэлевізара. А там ужо было не да «Тэтрыса». Вучоба, камп'ютарны клуб, курсы англійскай мовы, футбол... Часу ў Васі было мала. Мама казала, што без добра арганізаванага жыцця, яму не быць паспяховым як тата.

А тата сапраўды стаў паспяховым. Калі ў Беларусі сталі развівацца інтэрнэт-тэхналогіі, тата знайшоў прэстыжную пасаду у «танчыках». І цяпер яго жыццё круцілася: Кіпр, ЗША, Расія, Кітай, Аўстралія... Замянілі машыну, чым спынілі бясконцыя скаргі мамы на старую «тачку». Сям'я пераехала на новую кватэру ў Брылевічах і кожную раніцу Вася глядзеў з дваццатага паверху, як будуецца наваколле. Вася купаўся ў Індыйскім акіяне, Міжземным моры, пабываў на Тэнэрыфах, Канарах...

Звычайна тата ездзіў з сям'ёй на адпачынак, але больш за чатыры дні без сваёй работы не вытрымліваў. Браў білет на самалёт і ляцеў у Мінск у сваю кампанію. У Васі было шмат чаго, але было адчуванне, што чагосьці не хапае.

Аднойчы Вася зразумеў чаго. Ён усё часцей і часцей бачыў у сне, як яны з татам едуць у цягніку невядома куды. Тата нічога не гаворыць. Ён проста побач. І, калі сон абрывае будзільнік, хочацца вярнуцца ў гэта адчуванне шчасця, якое немагчыма замяніць камп'ютарнымі гульнямі ці баўленнем часу з сябрамі. Вася быў аддаў свой дарагі смартфон, новы планшэт і фірменную вопратку за магчымасць вярнуцца ў той час, калі яны кудысьці ехалі разам з татам. Не так важна куды, хоць зноў лячыць зубы. Але разам з татам...

Крыніца ілюстрацыі: www.spa.su

среда, 11 октября 2017 г.

Слова многозначны

Продолжаю серию "Переводчик советует". В этот раз хочу поделиться небольшой визуализацией, вроде тех, что использовал, когда преподавал "Перевод" как учебную дисциплину в Институте предпринимательской деятельности.


Как мы видим на первой иллюстрации, даже самые простые слова исходного языка редко совпадают своим множеством значений со всеми значениями языка перевода. Особенно это касается перевода на иностранный язык. Поэтому переводчику следует пользоваться словарем, даже когда значение слова знакомо ему со школьной скамьи. К сожалению, я не раз сталкивался с низкокачественными вариантами переводов вроде Republican Conference (республиканская (т.е. общенациональная) конференция), Тzar Herod (царь Ирод) и т.п.

Преодолеть такие ляпы можно внимательно читая литературу на том языке, на который делается перевод.


Как видно на второй иллюстрации, редким исключением, совпадающим на все 100% при переводе являются числительные. Поэтому внимательность в работе переводчика лишней не бывает...

суббота, 30 сентября 2017 г.

Уладзімір Смялоўскі. Забыты паэт

Счастьем забытый поэт с долей Рембо и Верлена...
Осень в Версале


Уладзімір Смялоўскі не так шмат напісаў, хоць яго першы вядомы мне верш быў напісаны ў 1947 г. Здаецца, людзі, якія дапамагалі яму публікаваць яго кнігі, не лічылі яго сур'ёзным пісьменнікам ці паэтам; хутчэй яго творчасць выглядала для яго спонсараў самадзейнасцю...

Калі я выпадкова сустрэўся з У. Смялоўскім ў 2006 г. і ён падарыў мне і майму напарніку па кнізе сваіх вершаў «Настальгія», на мяне гэта не зрабіла асаблівага ўражання. Мне больш падабаецца проза і публіцыстыка, чым паэзія. Да таго ж, з жывымі пісьменнікамі і паэтамі я сустракаўся нярэдка ў сваім жыцці, у тым ліку з самадзейнымі, якія пакуль (або так і) не дасягнулі ўзроўню, на якім іх творчасць трэба вывучаць. Кнігу я прачытаў і паклаў на палічку. Пазней часам чытаў пад настрой...

Зусім нядаўна давялося займацца праблемай палонных салдат Вермахта ў Беларусі. І ў гэтай сітуацыі мне дапамог менавіта Ўладзімір Ямельянавіч, хоць ужо і не быў сярод жывых. І вось у чым справа.

Смялоўскі і палонныя немцы

Так атрымалася, што тэма наяўнасці нямецкіх (і не толькі нямецкіх) ваеннапалонных у СССР была табуіраванай. Многія ведалі, пра немцаў, што будавалі дамы і заводы ў Мінску, але пісаць пра іх было непрыгожа, непатрыятычна, а часам і небяспечна, і ўсе рабілі від што нічога не ведаюць. Як з матам: усе культурныя людзі ведаюць брудныя словы і іх значэнне, але імкнуцца не ўжываць.

Калі ў гісторыі ёсць некалькі людзей, якія заняліся вывучэннем гэтай праблемы, і часам на іх працы спасылаюцца журналісты, то ў літаратуры і мастацтве пра палонных немцаў пішуць і здымаюць фільмы ў былым СССР бадай толькі расіяне.

На гэтым фоне нейкім выключэннем выглядае верш «Пераможца» У. Смялоўскага, дзе асобе былога палоннага немца надаецца пэўная ўвага. Сюжэт больш чым патрыятычны. Былы савецкі салдат, які бедна жыве ў калгасе, ідзе да шашы прадаць свае яблыкі і сустракае там былога палоннага немца на «Мерседэсе». Пасля кароткай размовы і знаёмства, немец купляе ўсе яблыкі з кошыкам і дае «зялёную паперку», верагодна долары буйной купюрай. А былы чырвонаармеец, які разумее, што не можа атаварыць гэтыя грошы і што можа яго нават «у КДБ замятуць» -- выкідвае небяспечную паперку ў кусты.

У гэтай гісторыі мяне, як гісторыка, перш за ўсё цікавяць такія радкі:

О Шталинград! Я там тоже бывал.
Под Шталинградом на плен я попал.
Сначала Саратов, Тамбов, Кострома,
А после войны строил в Минске дома
Я так познакомился с вашей страной
И в сорок седьмом возвратился домой.
(«Победитель»)

Вельмі цікава добрае веданне гісторыі пытання. Менавіта Сталінград даў Савецкаму саюзу першую вялікую групу палонных, з якімі трэба было штосьці рабіць. Іх сапраўды развозілі ў розныя гарады Краіны Саветаў. Дакладна і апісанне таго, што выкарыстоўвалі іх на будаўнічых работах. Смялоўскі, які пасля вайны вучыўся ў тэхнікуме ў Мінску, мог ведаць як немцы адбудоўвалі горад пасля вайны. І менавіта ў 1947 г. вярнулася ў Германію першая буйная група рэпатрыянтаў.

Але ёсць у гэтай гісторыі і тое, што паэт не напісаў. Мог не ведаць. Мог і вырашыць не ўзгадаць. Стасунак да палонных немцаў і цывільных грамадзян Германіі, якіх вывезлі ў 1945 г. на прымусовыя работы, быў не значна лепшым за стасунак немцаў да ваеннапалонных чырвонаармейцаў і астарбайтераў (пра якіх таксама даволі трапную песню «Падлеткі злога лёсу» напісаў Смелоўскі). І немцы масава паміралі ад недахопу ежы, цёплай вопраткі і ад цяжкай працы першыя два гады на пераможцаў. У Германію ў 1947 г. вярнулі пераважна тых, хто ўжо не мог добра працаваць. Таму немцу з верша пашанцавала выжыць, атрымаць свабоду раней за некаторых іншых палонных, якія вярнулілся дамоў у сярэдзіне 50-х, вярнуць здароўе і наладзіць сваё жыццё. У вершы ён прадстаўлены як дагледжаны, мажны і добра апрануты мужчына, які едзе на сваёй машыне адпачываць у Крым. Гэты чалавек быў ладным прататыпам тых, што прынялі Германію разрабаванай і зруйнаванай, і здолелі зрабіць яе заможнай еўрапейскай краінай. Магчыма аўтар не рабіў на гэтым больш значны акцэнт, чым на беднасці рускага салдата Перамогі. Паўтаруся, што мог ён і не ведаць, якой цаной пераможаным немцам далося іх «эканамічнае дзіва». Але вобраз немца і гістарычны кантэкст дадзены даволі ўдала, што дае падставу вывучаць творчасць Смялоўскага на тым жа ўзроўні, што і прафесійных пісьменнікаў.

Цікава і тое, што сустрэўшыся на шашы салдаты былой вайны размаўлялі без ценю варожасці. Рускі салдат запрасіў немца ў госці:

Не хочешь ли в гости ко мне заглянуть?

Немец заплаціў добрую цану за яблыкі не ведаючы савецкіх рэалій: жабрацкага стану героя вайны, забароны мяняць (і нават мець) замежную валюту, і нават даведаўшыся ад салдата Перамогі што ён «па праўдзе кажучы, і не адпачываў» не прыдаў гэтаму значэння.

Смялоўскі не быў казённым праплачаным паэтам. Ён пісаў па жаданню душы, як сам ў гэтым прызнаваўся ў прадмове да збору вершаў. Таму яго верш пра сустрэчу двух салдат былой вайны і быў мне цікавы пры вывучэнні няпростага пытання гісторыі. Але на гэтым цэннасць вершаваных і невершаваных твораў гэтага аўтара не канчаецца.

Паэзія Смялоўскага: ўспаміны, сям'я, каханне і жыццё.

Збор «Настальгія» змяшчае паэзію, якая дапамагае лепш даведацца пра некаторыя моманты гісторыі пэўных прадпрыемстваў і арганізацый Беларусі, з якімі меў справу паэт, некаторыя цікавыя філасофскія разважанні аўтара і шматлікія падрабязнасці яго вялікай сям'і.

Так ў вялікіх падрабязнасцях апісана хірургічнае аддзяленне 6-й гарадской бальніцы Мінска, якому прысвечана паэма «Калі здараецца бяда». Паэма заснавана на ўласным вопыце. Вясной і летам 2000 г Уладзімір Ямельянавіч ляжаў у бальніцы і ледзь не памёр ад цяжкай хваробы. Гэта быў адзін з тых многіх выпадкаў, калі краіна можа згубіць таленавітага чалавека да таго, калі ён заявіць пра сябе публічна. Свае кнігі Смялоўскі пачаў публікаваць з 2005 г. Таму, калі б ён памёр у 2000 г., я б пра яго не пісаў...

У паэме аўтар нагадаў не толькі імёны асноўных хірургаў, якія выратавалі яго жыццё, але і «нязначных» супрацоўнікаў медперсанала і некаторых суседзяў па палаце. Гэта не толькі робіць добры экскурс у рэальнае жыццё, але і стварае цікавую звязку гісторыі асобнага чалавека і адной сям'і з лёсам цэлага аддзялення бальніцы горада, а значыць, у пэўнай ступені, і ўсёй краіны. Так у адным творы сустрэліся, напрыклад, вядомы беларускі хірург Ладудзька і малавядомы тэлемайстар Вячаслаў Пашук, якому «пашанцавала» ляжаць у адной палаце са Смялоўскім.

Падобным чынам, Уладзімір Смялоўскі здолеў вершавана апісаць дзейнасць дзвюх арганізацый, да якіх меў дачыненне, і некалькіх людзей, якія дасягнулі навуковага поспеху («Институт БелНИИТопПроект», «Торфопредприятие «Березинское»», «Ивану Тановицкому», «Академику Лиштвану И. И.», «Профессору Тишковичу А. В.»).

Значная частка паэзіі Смялоўскага прысвечана тэме кахання. Яго музай на працягу 53 год сумеснага жыцця (1950-2003) і нават раней была яго жонка Ірына. У прадмове да «Настальгіі» паэт прызнаецца, што менавіта з яе дапамогай ён вырашыў апублікаваць свае вершы, якія пісаў на працягу жыцця.

Большая частка вершаў зборніка – як раз пра яго жонку. Самы першы верш, пазначаны годам, – 1947 – быў прысвечаны каханай дзяўчыне, што ў будучым мела нарадзіць яму чатырох дачок і сына.



Ласковые пальчики,
Бровки интегральчики,
Каренькие глазки,
В них так много ласки,
Аленькие губки,
Беленькие зубки.
Девочка – картинка,
А зовут – Иринка.
(«Моей Иринке»)

Пазней з'яўляліся і новыя вершы, якія ўсхвалялі прыгажосць, таленты і здольнасці каханай жанчыны майстра слова. Ёсць выраз, што за кожным выбітным мужчынам стаіць выбітная жанчына. У пэўным сэнсе можна згадзіцца, што жонка Ірына дапамагла Уладзіміру Смялоўскаму паверыць у свае літаратурныя здольнасці і апублікаваць тое, што знайшло чытачоў па-за межамі кола сяброў і знаёмых сям'і Смялоўскіх.

Вершы, прысвечаныя жонцы, дапамагаюць даведацца больш і пра магчымае месца пахавання  паэта. У вершы «Еду да яе» ён піша між іншым:

Ход сбавляю у развилки
Как всегда.
Указатель «На могилки»
Мне туда
(«Еду к ней»)

Паколькі Смялоўскі ў 2000-х гг. жыў у суседнім з «Альфа-радыё» доме ва Ўруччы, то ездзіць на магілу жонкі рэгулярна «па суботах» ён мог на Каладзішчанскія могілкі. Менавіта на шляху туды трэба рабіць паварот на ростанях і на гэтых ростанях ёсць знак «На могілкі». Думаю, што сваякі яго пахавалі побач з жонкай...

Але тэма кахання не абмяжоўвалася жонкай. Не, я не лезу ў такую далікатную справу, ці былі ў Смялоўскага яшчэ музы. Для гісторыі літаратуры гэта не важна. Ды й апраўдацца мёртвы чалавек ужо не можа. Таму зыходжу з гіпотэзы, што усе далейшыя апісанні прыгожай паловы чалавецтва – гэта толькі рамантычныя вобразы, падобныя, маўляў, вобразам паэзіі Меладзе.

Женщин я не много знал.
 Влюбился я в нее? – Быть может.
Когда я с нею танцевал -
Почувствовал – меня тревожит
Ее изящный стройный стан,
Зовущие глаза и губы…
О Боже! Есть во мне изъян,
Который все ж меня погубит!
(«Рассказ»)

А вот соседова жена -
Смугляночка, что надо, право.
Я подмигнул ей, а она
Мне улыбнулась так лукаво…
Когда то было? В конце мая?
Да! Я с работы шел домой,
Она ж, коленками сверкая,
Бежала с сумкою большой,
В короткой юбке и босая…
Босая? Нет. То босоножки
В четыре узких ремешка
Прелесть стройной женской ножки
Приоткрывают нам слегка.
(«Когда случается беда»)

Акрамя гэтага, з паэзіі (як і прозы Смялоўскага) можна даведацца некаторыя падрабязнасці пра яго сям'ю і сваякоў. Па-за межамі творчасці пісьменніка ад яго сяброўкі з часоў вучобы ў тэхнікуме (і таксама паэтэсы і рэдактара часопіса інвалідаў «Надежда») Вольгі Янчанкі можна было дазнацца некаторыя падрабязнасці хваробы і смерці яго дачкі Наталлі і жонкі Ірыны. Яна ж была чалавекам, які выклаў у Інтэрнэт творы аўтара, з яго дазволу, і паведаміла свету пра дату яго смерці: 4 мая 2009 г...

Думаю, што Вольга Дзергачова, дырэктар гімназіі «Альтэрнатыва», якая напісала рэцэнзію на кнігу вершаў «Настальгія», можа быць дачкой аўтара Вольгай, якой прысвечаны шэраг вершаў. Магчыма, што Таццяна з рэстарана «Настальгія», у якім часта адпачываў паэт Смялоўскі і які час ад часу ўзгадваецца ў яго вершах,

Приветливо хозяюшка Танюша
Нас встречает,
И в теремке своем откушать
Приглашает
(«Милый уголок»)

таксама адна з яго дачок... Але, калі мая гіпотэза правільная, гэта ніяк не ўплывае на якасць творчасці Смялоўскага, як паэта і пісьменніка.

Яшчэ цікавая падрабязнасць з паэзіі Уладзіміра Смялоўскага – радкі пра малую радзіму:

Течет там речка невеличка,
Что Черноуткою зовут,
(«Родина»)

 Родная Гайдуковка. Покой и тишина.
(«Эвелине Золотовской»)

Рака Чарнаўтка, вёска Гайдукоўка... Больш падрабязна сваю малую радзіму – в. Гайдукоўка Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці Беларусі Смялоўскі апісаў у празаічным апавяданні «Іллін дзень», пра які крыху пазней.

Нарэшце, некалькі цікавых філасофскіх назіранняў паэта.

Откуда мы произошли?
Кто даст из прошлого ответ?
Ведь годы навсегда ушли…
Из прошлого посланий нет…
Увы! Мы многого не знаем
Из той, веков минувших тьмы,
И лишь состарясь, вопрошаем:
«Так кто же мы? Откуда мы?»
И правнуки без нашего послания
Вопрос такой же зададут,
Но и о нас воспоминания
За нами в небытье уйдут…
Чтоб не быть преданным забвению
В завесе наступающих веков,
Ты молодому поколению
Теперь послание готовь.
(«Кто мы? Откуда мы?»)

И вновь надежда посещает,
Что уж ,наверно, этот год
Быть может к лучшему (кто знает?)
Нам перемены принесет.
И только с опытом богатым
Придет сознание того,
Что в краткой жизни смена даты
Не изменяет ничего.
(«Новый год»)

От пяти до десяти
За ручку с мамочкой идти.
От десяти до двадцати
Поиск своего пути.
Потом еще пятнадцать лет
Ты познаешь коварный свет,
И, когда стукнет тридцать пять,
Ты станешь четко понимать
Откуда может грянуть гром,
Что важно в бизнесе твоем,
Кто друг тебе и кто твой враг,
Как мил семейный твой очаг,
И как надежнее идти
По избранном тобой пути.
А проживешь десятков пять,
Ты скажешь – Снова бы начать.
Я по другому стал бы жить,
Ошибок, чтоб не повторить.
Но дальше жить ты продолжаешь
И вновь ошибки совершаешь.
А на восьмом десятке лет
Ты сможешь мудрый дать совет?
Увы, мой друг!
(«Возраст»)

Проза У. Смелоўскага

Проза Уладзіміра Ямельянавіча уключае тры кнігі «Вернісаж памяці», кніга ўспамінаў, пра якую мне вядома толькі тое, што ён яе пісаў. Апавяданне «Іллін дзень», апублікаванае на некалькіх электронных рэсурсах, і збор дзіцячых казак «Унукам маім і чужым».

«Іллін дзень» уяўляе сабой літаратурна апрацаваныя ўспаміны аўтара, яго жонкі і некаторых іншых людзей пра падзеі 1935-1947 гг. Асноўная ўвага прысвечана часам нямецкай акупацыі Беларусі 1941-44 гг. Цяжка сказаць, якую ступень у апавяданні займае літаратурна-мастацкая апрацоўка, але многае з таго, што там было апісана, адбылося насамрэч. Галоўны герой, Валодзя хутчэй за ўсё гэта сам аўтар, але пад іншым прозвішчам. Калі апісанае з ім заснавана выключна на фактах, то ён перажыў не толькі відавочныя сцэны вайны, але і здзекі ў паліцэйскім участку і прымусовы вываз у Германію на працу.

Даволі рэалістычна апісана жыццё ў савецкай вёсцы 1930-х на малой радзіме пісьменніка. Таксама вельмі добра апісаны дабрабыт і высокая культура паводзін у г. Баранавічы (вялікі кантраст з усходняй савецкай Беларусью) пасля заняцця яго Чырвонай арміяй у 1939 г. і пераезду туды аўтара і яго сям'і. Таксама вельмі добра апісаны рэаліі Вялікай Айчыннай вайны і сталінскіх рэпрэсій.

Праўда тут ёсць выключэнні. Аўтар рэалістычна апісаў пагром свайго баранавічскага дому невядомымі гарадскімі беднякамі. Ён жа рэалістычна паказаў наяўнасць розных людзей, якія ваявалі за Гітлера. Тут і немец, які частуе дзяцей слодычам, і французскія салдаты, якія схавалі яго сям'ю ў машыне, каб дапамагчы пераехаць мост, і мясцовыя калабарацыяністы, што дапамагаюць простым людзям. Тут і розныя мясцовыя і «арыйскія» адмарозкі, якія могуць затрымаць, біць ці забіць чалавека без прычын. Але праз усю кнігу ідзе ідэя вялікай Расіі і патрыятычны элемент, які значна перабольшвае сітуацыю. Я маю на ўвазе шматлікія размовы галоўнага героя і іншых персанажаў твора пра непераможнасць Расіі (у тым ліку і рызыкоўныя размовы з немцамі і паліцаямі). У рэальным жыцці такіх размоў бывае значна менш.

Апісанне чырвонаармейцаў і савецкіх партызан таксама носіць крыху ідэалізаваны характар. Яны заўсёды карэктныя, ветлівыя, добрыя да мясцовага насельніцтва. Зразумела, у рэальным жыцці сярод партызанаў хапала і такіх, якія адбіралі апошняе ў вяскоўцаў, гвалцілі жанчын і дзяўчат і забівалі мірных жыхароў за проста так. Гэта не праблема адной Беларусі. Такое бывае практычна паўсюль, дзе ідзе грамадзянская ці міжнародная вайна. Як трапна заўважыў расійскі журналіст А. Няўзораў, вайну робяць хуліганы, вайну робяць адмарозкі.... І, дарэчы, гэты момант добра адлюстраваны сцэнай ліквідацыі беларускіх яўрэяў у «Ілліным дні».

Во главе колонны шел Калодицын, а рядом с ним Жигала, который широко размахивал руками. Андрей открыл форточку. Звуки из рощи ворвались в комнату. Жигала пел известную всем революционную песню: «Смело товарищи в ногу». Колонна подошла к краю выкопанной ямы. Раздалась резкая команда, все мужчины сели прямо в снег и стали разуваться. Затем, сняли с себя верхнюю одежду и, оставшись в нательном белье, гуськом направивились к яме и стали по очереди спускаться в нее. На снегу осталась серая куча их одежды. Солдаты выстроились в шеренгу у края ямы и начали стрелять в нее из автоматов и винтовок. Весь этот кошмар длился не более получаса. Стихли выстрелы. Из местечка к роще направлялась еще одна колонна. Это были женщины.. Некоторые из них несли на руках грудных детей. Женщины шли с громкими причитаниями и плачем. А может быть, это была молитва? Все повторилось, как и с мужской колонной. Серая куча одежды на снегу увеличилась, а несчастные женщины спустились в яму. Снова выстрелы, и тишина.
Из местечка к роще направлялась самая многочисленная колонна, дети. Они шли, громко крича, некоторые плакали, но все же продолжали покорно идти к месту своей казни. Подойдя к яме, и увидев одежду своих родителей, они запричитали еще громче. Но опять резкая команда. Дети садятся на серую кучу одежды и быстро, быстро разуваются. Затем раздеваются и бегом бегут в яму.
 И вдруг, резким эхом по всей роще разлетается отчаянный детский крик – Дядя, у меня сапог не снимается!
И еще, через секунду – Дядя, можно мне с одним сапогом?!
- Боже мой, да разве же это люди? Разве это культурная нация? – Воскликнула тетя Маруся. Ее слова заглушили выстрелы, доносившиеся из рощи.
Офицер построил своих солдат в колонну по два и направился с ними к волостной управе. Над местечком нависла зловещая тишина. Казалось, что даже небо потемнело от ужаса. Стародубов, словно туча, сидел в своем кабинете и читал «Отче наш», беззвучно шевеля губами. Присмиревшие полицаи сидели на скамейке у стены, будто куры, которых собираются зарезать. И только эсэсовский офицер, с видом человека, который только, что выполнил очень важное и ответственное задание, спокойно сидел на стуле, положив руку на письменный стол Стародубова, отбивал пальцами, одетыми в кожаную перчатку какой – то бодрый немецкий марш и шевелил губами, видимо, повторяя слова.
Наконец прибыли гонцы, посланные офицером за разъяснением к высшему начальству. Офицер взял из рук солдата, протянутую ему бумажку.
На листке из личного блокнота штурмбандфюрера была короткая записка, «Вы болван, оберлейтенант?»
- И это все? – Спросил офицер.
- И еще господин штурмбандфюрер просил передать вам на словах.
- Что?
- Чтобы вы лично закончили акцию.
Офицер побледнел. – Грязная свинья, - подумал он, - самую неприятную работу он всегда сваливает на меня.
По тому, как офицер взглянул на ребенка, Мария, жена Хаима все поняла. Взвыв по-бабьи, на всю управу, она крепче прижала к себе ребенка. Офицер кивнул солдату, принесшему записку от начальства. Тот с силой вырвал мальчика из рук Марии и посадил на стол. Малыш громко заплакал.
- Уберите эту глупую бабу! – Закричал офицер. – Бургомистр, отведите ее куда-нибудь и объясните, что мы ее не тронем. Пускай спокойно идет к себе домой!
Мария забилась в истерике. Гнулин с еще одним полицаем силой втащили ее из кабинета.
Офицер подошел к плачущему ребенку. – Ах, какой хороший мальчик, не надо плакать. – Рукой в перчатке погладил по головке. – Все будет хорошо. Я сей час отнесу тебя к папе. Ты любишь своего папу?
- Папа. – Сказал малыш сквозь слезы.
- Ну вот, хорошо. – Офицер достал из кармана жестяную коробочку. Достал из нее круглый леденец и протянул. Тот заулыбался. – Ну, вот и очень хорошо. Сейчас я отнесу тебя к папе.
- Папи, папи.- обрадовался малыш.
Офицер достал из кармана носовой платок, вытер слезы на щечках и носик мальчика. – Ну вот, а теперь мы пойдем к папе. – Он бросил на пол свой платок и взял мальчика на руки.
- Ком мит! – Сказал он солдату и вышел на мороз с ребенком на руках.
Кто знает, о чем думал этот исполнительный эсесовский офицер, который нес малыша, прижав его к груди, к этому ужасному месту? О чем думал солдат, сопровождавший его? Теперь этого уже никогда никто не узнает.
Вот и зловещая яма. Подойдя к самому ее краю, офицер бросил ребенка в снег. Тот заплакал. Офицер достал из кобуры свой парабеллум и выстрелил мальчику в голову. Плач стих. Только эхо от выстрела еще долго металось по роще между высокими ольховыми деревьями.
Офицер сапогом столкнул еще дергавшееся в конвульсиях маленькое тельце в яму. При этом, он поскользнулся, и, если бы не солдат, поддержавший его за локоть, то и сам мог бы упасть в эту ужасную яму.
(«Ильин день»)

Казкі ўнукам уяўляюць сабой літаратурную апрацоўку казачных гісторый, якія Смялоўскі распавядаў сваім уласным дзецям, унукам і ўнучкам, а таксама дзецям Чарнобыльскай зоны (згодна ўспамінаў В. Янчанкі, У. Смялоўскі быў адным з ліквідатараў ЧАЭС, а згодна прадмовы Смялоўскага да збору казак, ён праходзіў прафілактычны агляд у радыёлагічным цэнтры ў Аксакаўшчыне і там чытаў свае казкі дзецям Чарнобыля).

Цікава, што галоўнымі героямі казак былі самі дзеці аўтара, у прыватнасці, унучка Маша, іх лялькі і нават кот Цімоша, які жыў у казачніка. Таксама, маю яшчэ раз адзначыць, што казкі выключна пазітыўныя, амаль ўсе канфлікты ў іх вырашаюцца без боек і ніхто на працягу сюжэта не загінуў. Цікава і тое, што казкі у нейкай ступені адлюстроўваюць эпоху дзяцінства тых, для каго яны непасрэдна былі створаны: там няма казачных замкаў і іншых элементаў Сярэднявечча, як няма і мабільнікаў і камп'ютараў, без якіх нельга ўявіць сучаснае жыццё, але там ёсць начныя патрулі міліцыі разам з народнымі дружыннікамі (рэдкая з'ява для сучаснасці), аўтамабіль «Масквіч» дзеда-казачніка, які з'яўляецца ледзь не жывой істотай, гарадскія многакватэрныя дамы... Даволі цікава апісана тэма кахання ў гэтых казках без перагібаў ў бок «18+» ці поўнай табуіраванасці пытання.

Когда Игорек и Олечка пришли к своему перекрестку и стали прощаться, Игорек сказал:
- Мне кажется, Олечка, что Артур не настоящий принц и рыцарь, правда?
- Нет, Игорек, он совсем никакой не принц и рыцарь, - ответила Оля.
- Ты не печалься, Олечка, ты еще встретишь своего настоящего рыцаря и будешь счастлива…
- Знаешь, Игорек… Мне кажется, что я уже встретила своего настоящего принца… Какая же я была глупая, что не могла догадаться! Ведь ты, Игорек, и есть тот самый настоящий принц, о котором я мечтала всю жизнь!
И Оля поцеловала Игорька в щечку, отчего тот сразу покраснел и смутился.
А как, интересно, настоящие рыцари и принцы – краснеют, когда их целуют красивые девочки?
Я не знаю. А вы знаете?
(«Про девочку Олю, которая мечтала встретить настоящего принца» // Для внуков моих и чужих)

Таму можна і прозу У.Я. Смялоўскага аднесці да ўнёскаў у сучасную беларускую рускамоўную літаратуру.

Дасягненні і недахопы Смялоўскага, як паэта і празаіка

Малаверагодна, што Уладзімір Ямельянавіч лічыў сваю творчасць сур'ёзнай літаратурай і прэтэндаваў на ролю выбітнога пісьменніка. Літаратурная творчасць не была яго асноўным заняткам на працягу жыцця. Хутчэй за ўсё ,ён не займаўся аналітычным вывучэннем творчасці іншых аўтараў, як Ясенін ці Колас. І таму яму можна дараваць некаторыя праблемы з рытмам і рыфмай, якія час ад часу сустракаюцца ў яго паэзіі.

З другога боку, ўся творчасць Смялоўскага насычана яго любоўю да людзей. Напрыклад, у яго казках для дзяцей ніхто ніколі не загінуў: ні пацучыха Піначэта, якая спрабавала забіць ляльку Кацю і патрапіла кату Цімошы ў кіпцюры, ні салдаты «цэворэлтыгі» захопнікі казачнага горада Бельчыка, алегарычна прадстаўляўшыя гітлераўцаў (па сюжэту іх толькі бралі ў палон)... Уся крытыка якіх-небудзь праблем выглядала дакорам, а не заклікам біць і руйнаваць.

У. Смялоўскі, як савецкі чалавек і тэлеглядач

Уладзімір Ямельянавіч быў чалавекам сваёй эпохі. Ён вырас і сфарміраваўся ў савецкі час. Як многіх іншых сучасных пісьменнікаў, яго погляды фарміравала савецкая эпоха. Таму яго проза і вершы адлюстроўваюць каштоўнасці савецкага чалавека.

Так, для Смялоўскага Беларусь была малой радзімай, а Радзімай з вялікай літары быў спачатку СССР, потым Расія. Гэта добра можна зразумець з прадмовы да апавядання «Іллін дзень»

Когда я пишу Великая Россия, то имею в виду Белоруссию и Украину как ее неотъемлемые части. Когда-то Белоруссия, включая нынешнюю Литву, была самостоятельным государством, и называлась Великим Княжеством Литовским. Затем Белоруссия была в составе Польского Королевства. Однако, со времен Екатерины второй она в составе России и за это время настолько ассимилировалась, что стала ее частью. С тех пор Белоруссия вместе со всем Российским народом жила одной судьбой, пережила Первую мировую и Великую Отечественную войны, Октябрьскую революцию и коллективизацию.
Распад Советского Союза привел к тому, что Украина и Белоруссия, входившие в его состав, и за это время более чем наполовину обрусевшие, стали самостоятельными независимыми государствами. Но эта независимость лишь только юридическая. Экономические, этнические, религиозные и культурные взаимоотношения Белоруссии и Украины настолько тесно связаны с Россией, что, со временем, развитие без нее приведет к дальнейшему падению могущества и мирового престижа, которыми они обладали в составе сильной Российской империи, и Советского Союза. Очевидно, что в будущем объединение России, Белоруссии и Украины в единое сильное государство неизбежно. Таково мое личное предвидение. Впрочем, как говорится, поживем – увидим.
(«Ильин день»)

 і такіх радкоў яго паэзіі:

Ну, что мы, право, за народ?
Что за страна мы без ума?
Спокойно смотрим на исход
Труда, таланта и ума.
И проявив талант, уменье,
Чужим отдать обречены
Свои прекрасные творенья
России лучшие сыны.
...
Богаче станет жизнь и краше,
И труд свободу обретет,
Могущество России нашей
Тысячекратно возрастет.
(«Уезжающим»)

Пры гэтым Беларусь і беларуская мова не былі чымсьці варожым для рускамоўнага паэта. У паэме «Поры года» ён называе кожны месяц па-беларуску. А ў «Ілліным дні» разважае, што варта было б і ў рускай мове так называць месяцы: сакавік, кастрычнік... Таксама сустракаюцца іншыя беларускія назвы: бульба, гарбуз, могілкі (якія паэт на рускі манер называе маГІЛкі, з памылковым націскам).

Варта зазначыць яшчэ адзін фактар, які мог фарміраваць погляды Уладзіміра Ямельянавіча. Адзін расійскі блогер трапна назваў цяперашні светапогляд многіх расіян – рэлігіяй тэлевізара. Сапраўды, менавіта змест тэлеперадач фарміруе погляды многіх жыхароў зямлі ўзростам ад 40 і больш. У Беларусі найбольшай папулярнасцю карыстаюцца некалькі нацыянальных расійскіх тэлеканалаў. Таму не дзіва, што паэт і пісьменнік, які атрымоўваў звесткі пра свет вакол сябе праз блакітны экран, мог выражаць погляды і нават стэрэатыпы, распаўсюджаныя праз тэлебачанне. Прывяду некалькі прыкладаў.

И меж годами на распутье
Российский главный атаман
Поздравил всех Владимир Путин.
Вновь все вниманье на экран.
Напряжены как струны нервы…
Еще мгновение… И вот!
Уж в нашем веке двадцать первом
Стартует третий новый год!
(«Новый год»)

Стихли гулянки.
Стол очень прост.
Кончились пьянки -
Великий пост.
...
Травы бушуют,
Проснулся лес.
Народы ликуют –
Христос воскрес!
...
Сад плодами
Радует глаз.
Сегодня с нами
Яблочный спас.
(«Времена года»)

Мой друг, коль увидишь ты свет в окошке,
Что темной ночью горит одиноко,
То задержи на нем взор хоть немножко,
Подумай о тех, кто в окошке далеком.
Куда б ни спешил ты, приостановись,
Представь за окошком ты эту обитель,
И в мыслях тихонько о них помолись –
Пребудет пусть с ними  Ангел хранитель.
(«Свет в одиноком окошке»)

Характер папин у малышки козерожки
(«Первый юбилей»)

З аднаго боку мы бачым некаторы ўплыў праваслаўнага светапогляду, пераважна ў плане святкавання Яблычнага спаса, Вялікадня... А з другога элементы астралогіі ў яго мысленні, якія мірна суіснуюць з некаторымі вучэннямі Царквы, што разглядае астралогію як грэх. Гэты сінтэз супярэчлівага у галаве чалавека (не так важна пісьменніка ці рабочага) даказвае, што пакаленне тэлегледачоў лёгка падпадае пад уплыў стэрэатыпаў, якія можна пераадолець толькі крытычным мысленнем і ўважлівым чытаннем рознапланавай літаратуры...

Таму ўспрыманне Расіі, як сваёй Радзімы, і Беларусі, як часткі Расіі, можа быць не толькі спадчынай савецкага мінулага, але і ўплывам тэлебачання. Нават не самога тэлебачання як сродку інфармацыі, а пакалення тэлегледачоў – людзей вакол, якія свядома ці несвядома ўспрымаюць тэлебачанне, як аўтарытэтную крыніцу інфармацыі.

Ці значыць гэта, што для Беларусі паэзія гэтага рускамоўнага паэта, не мае значэння? Ні ў якім разе. Таму што паэтаў і пісьменнікаў трэба ацэньваць па іх літаратурным здольнасцям і творчым дасягненням, а не грамадскім, палітычным ці рэлігійным поглядам. Як раз з Беларусью звязаны  асноўныя творчыя дасягненні гэтага чалавека і тут ён чэрпаў натхненне з сям'і, жыцця, наваколля... Таму ёсць усе падставы лічыць Уладзіміра Смялоўскага беларускім рускамоўным пісьменнікам, які пакінуў след у гісторыі літаратуры. І гэта невялікае даследаванне можа мець працяг...

Апошняе пытанне. Што б яшчэ мог напісаць Смялоўскі як пісьменнік і паэт, калі б дажыў да 2017 года? Пытанне няпростае, але некаторыя думкі ёсць. У яго паэзіі ёсць «замалёўкі» вершаў да артыстаў расійскай эстрады (Гурчанка, Пугачовай, Галкіну, Гальцаву). Акрамя таго, ёсць вершаваная «замалёўка» пра каўбоя... З гэтага бачна, што У.Я. Смялоўскі цікавіўся самымі рознымі падзеямі жыцця з ракурса тэлегледача. Магчыма, цяпер ён быў пісаў пра падзеі вайны на Данбасе і Сірыі, міжнародны тэрарызм, новых зорак кіно і эстрады. Вельмі верагодна, што беларускі нацыянальны кампанент таксама павялічыўся б у яго творах з павялічэннем яго на асноўных каналах тэлебачання. З другога боку, малаверагодна, што гэты аўтар падтрымаў б цяперашнія тэндэнцыі Расіі па ўсхваленню Сталіна, заахвочванню даносаў на падазроных суседзяў. Чаму? Ён добра прайшоўся па таталітарызму ў сваім творы «Іллін дзень», а яго муза – Ірына Смялоўская (Смаль) была дачкой ворагаў народа і стала яго дзяўчынай, а потым жонкай у пасляваенны росквіт сталінскіх рэпрэсій... Але магчыма і наадварот: за сучаснымі тэлеідэямі вялікай Расіі і праваслаўнага мадэрнізму Смялоўскі не ўбачыў б мяккае паўтарэнне 1930-х гг... Зараз гэта ўжо толькі гіпотэзы.

Падсумоўваючы свой агляд, яшчэ раз скажу галоўнае. Смялоўскі «вырас» з палажэння самадзейнага паэта і празаіка на ўзровень, на якім яго творчасць (і, у пэўным сэнсе, – жыццё) трэба вывучаць. Спадзяюся, знойдуцца тыя, хто мне ў гэтым дапаможа. У свой час Някрасаў стаў вядомым шырокім масам у ХХ ст, дзякуючы намаганням Карнея Чукоўскага па збіранню яго твораў і біяграфічных дадзеных. Беларусі таксама не варта губляць сваіх Някрасавых...

Гл. таксама: Memento mori. Леанід Маракоў

вторник, 19 сентября 2017 г.

Ресурсы для переводчиков



Работая переводчиком уже несколько лет, обнаружил для себя несколько полезных ресурсов, которые могут пригодиться другим переводчикам

Словарь Мультитран (http://www.multitran.ru/c/m.exe). Работает с несколькими парами европейских языков, словарная база сайта достаточно обширна и постоянно пополняется практикующими переводчиками (лично я под ником OstrichReal1979 добавил перевод 316 английских, 3 немецких, 3 испанских и 24 французских термина). Самая богатая база -- англо-русская. Кроме отдельных слов переводит и выражения, которые можно вставлять из переводимого документа командами CTRL+C/CTRL+V ("копировать"-"вставить"). Выражения, введенные на сайте, обычно переводятся в разделе "Фразы", если введено короткое предложение. У этого словаря есть платная версия для загрузки на компьютер и бесплатная демо-версия. Обе могут работать на компьютере автономно, без интернета и могут пополняться пользователями. Если в эти офф-лайн программы ввести длинную фразу, они переведут ее последовательно набором слов. Это особенно удобно при  перечислении фактов, предметов или явлений.

Несколько уступая Мультитрану по словарной базе но тоже работая в режиме "копировать-вставить" следуют электронные словари Abby-Lingvo (http://www.lingvo-online.ru/en) i Prompt (http://www.online-translator.com/). Как словари они хорошо работают в автономной компьютерной версии и годятся для перевода текстов малой и средней сложности (например, общая лексика, технические описания для пользователей). Prompt также неплохо работает как он-лайн переводчик. Но, как и любой он-лайн переводчик, он лушче всего работает только с родственными языками (руский-украинский). В остальных случаях он лучше работает как словарь.

При переводе на белорусский язык хорошо помогает русско-белорусский и белорусско-русский словарь Скарник (http://www.skarnik.by/). Он обладает неплохой словарной базой и снабжает перевод примечаниями правописания (когда писать "курса", а когда "курсу" и т.п.). Когда мне приходится переводить с английского на белорусский, я обычно "пробиваю" проблемные английские слова по Мультитрану, а белорусские термины (например, когда не уверен в правильном правописании слова или в использовании его в определенном значении) -- по Скарнику. Главное ограничение Скарника -- он работает только с отдельными словами, а не выражениями и не дает пользователям возможность пополнять базу.

Еще один ресурс я открыл для себя сравнительно недавно. Это onlineocr.net (http://www.onlineocr.net/default.aspx). Он позволяет преобразовывать сканированные документы из формата изображения или PDF в Word, Excel i TXT. Данный ресурс распознает так же качественно, как и Fine Reader, но имеет в отличие от последнего имеет гостевой режим, позволяющий обрабатывать отдельные файлы с изображениями бесплатно без ограничения количества страниц. Но в этом режиме каждую страницу приходится загружать отдельно в виде изображения (для PDF-файлов проблема решается в преобразовании страниц в изображения функциями многих программ просмотра PDF), а полноправный режим, работающий с PDF и ZIP файлами, ограничивается 25 бесплатными страницами. Среди достоинств этой он-лайн программы надо отметить, что она распознает на многих языках, включая такие редкие как белорусский. Среди ограничений нужно упомянуть лимит до 10 страниц в час и то, что этот ресурс не работает с несколькими языками сразу. При загрузке файла надо выбирать язык (по умолчанию -- англ.), а если там присутствует несколько языков, то не выбранные не будут правильно распознаны. Впрочем, это проблема многих программ распознавания.

Также полезным может быть метрический калькулятор, который помогает переводить, например, градусы Фаренгейта в градусы Цельсия, или дюймы в сантиметры. Вот пример: http://www.metric-conversions.org/.

Наконец, последний ресурс, который выручал меня как переводчика не раз -- программа Zoho Writer, как компонент Google Disk. В ряде случаев, когда приходилось иметь дело с поврежденными документами Word, Zoho открывал их, создавал копию, содержание которой можно было кидать в блокнот или напрямую в Word. Правда при этом сбивались некоторые настройки, и обычно я копировал содержание файла в блокнот и все настройки обнулялись. Благодаря этому было проще заново ввести исходные параметры вручную.


Разумеется, есть и другие ресурсы, но я привел здесь те, которые оправдали себя на протяжении времени.


Рисунок носит иллюстративный характер и взят с сайта: https://normal-calc.ru

вторник, 12 сентября 2017 г.

Хто як хоча... Апавяданне


Педсавет цягнуўся ўжо гадзіну. Дырэктар абмеркавала пытанні патрыятычнага выхавання, праблему са зборам грошай на гарачае харчаванне з бацькоў вучняў і цяпер пачала чытаць аб'ёмную паперу, якая прыйшла з РАНА. Чытала хутка, не адрываючы вачэй ад дакумента. Спяшалася. У актавай зале павісла самота. Настаўніца гісторыі гуляла сама з сабой у нейкі матэматычны аналаг «крыжыкаў-нулікаў». Фізкультурнік на галёрцы дэманстратыўна разгарнул «Прэсбол» і пачаў чытаць. Маладая настаўніца беларускай мовы падмалёўвала губы, час ад часу азіраючыся на дырэктара, каб тая не заўважыла гэта. Яшчэ некалькі немаладых настаўніц ціха шапталіся. Гэта быў яшчэ час, калі мабільнікамі карысталіся толькі для званкоў і эсэмэсак, і кожны бавіў час, як мог.

Нарэшце, папера скончылася і педсавет меў скончыцца таксама. Дырэктар перавяла дух і запыталася:

– Ёсць пытанні ці прапановы, таварышы?

Нечакана для ўсіх, з месца паднялася настаўніца геаграфіі, якая праславілася тым, што сарвала планы папярэдняга дырэктара перавесці ўсю школу на тэрміновыя кантракты. Яна адна адмовілася перахадзіць на невыгодны кантракт, а, калі дырэктар вырашыла звольніць яе за парушэнне працоўнай дысцыпліны, «геаграфіца» дабілася прыезду журналістаў Нацыянальнага тэлебачання ў школу і, у выніку такой антырэкламы, дырэктар ціха звольнілася сама. Цяпер настаўніцу геаграфіі баяліся чапаць.

– Ёсць прапанова, – сказала «геаграфічка», – давайце перанясем час пачатку заняткаў у нашай школе з 8 на 8.30 раніцы.

Педсавет загудзеў і раздзяліўся на дзве фракцыі. Голас дырэктара, якая спрабавала патлумачыць, што не ў кампетэнцыі настаўнікаў і нават дырэктара школы вырашаць, калі пачынаць заняткі, не быў чуцен у шуме, і педагогаў было не спыніць.

– Хто рана ўстае, таму Бог дае... – аргументавала адна настаўніца.
– А што? Хоць яшчэ паўгадзіны паспім... – парыраваў хтосьці іншы.

Моладзь была пераважна за 8.30, старэйшыя калегі за 8.00. Голас у дырэктара быў не такі моцны, і яна не магла супакоіць педсавет.

Фізкультурнік рашуча склаў газету і гучна спыніў спрэчку:

– Кароча! Хто хоча, прыходзіць у восем, а хто хоча – ў восем трыццаць!

Некалькі секунд педсавет апанавала цішыня. Потым усе зарагаталі. Педагогі пачалі збіраць свае рэчы і накіроўвацца да выхаду з актавай залы. Дырэктар нічога не казала, але ўсім было зразумела, што нарада скончылася.


Малюнак носіць ілюстратыўны характар і не мае дачынення да зместу апавядання. Крыніца ілюстрацыі: http://kpfu.ru/kuoo/avgustovskij-pedsovet-2012-12127.html

среда, 30 августа 2017 г.

Опальный перевод

В этом месяце Россия побила еще один антирекорд, о котором есть, что написать. Исторический антирекорд. 17 августа 2017 года городской суд Выборга признал один из переводов Библии, "Священное Писание - Перевод нового мира" экстремистской брошюрой.

Пикантность ситуации не только в том, что это удар по имиджу современного европейского государства, претендующего называться демократическим и светским, и, в то же время, подчеркивающим важность христианских традиций в основе своей культуры. Дело в том, что поправка к закону РФ об экстремизме запрещает признавать Библию, ее содержание и цитаты из нее экстремистским материалом. Получается не только решение в духе Средневековья, но и нарушение законов страны теми, кто обязан следить за их исполнением.

Сразу оговорюсь, что решение суда еще не вступило в силу и может быть обжаловано. Также подчеркну, что оно не затрагивает прав тех, кто проживает за пределами России. Однако сама попытка запретить то, что запрету не подлежит представляет особый интерес и для историков, и для юристов.

Основная причина написать о переводе Библии, запрещенном, как экстремистская брошюра, в том, что основные СМИ России подали эту новость именно как запрет брошюры (а запрещенных брошюр в Федеральном списке экстремистских материалов РФ сотни: одной больше, одной меньше). А мне как раз хорошо известно это издание и я могу легко доказать, что это именно перевод Библии. В виде книги у меня есть его версия на трех языках, которые я понимаю: английском, французском и русском. Помимо этого, в моей личной библиотеке есть Русский Синодальный перевод, Перевод архимандрита Макария (рус.), Библия короля Якова (англ.), перевод Василя Сёмухи (белорус.) и перевод Владислава Чернявского (белорус.). Наконец, я часто бываю на сайтах bibleonline.ru и knihi.com, где есть интересные подборки переводов Библии на разных языках. Иными словами, мне есть с чем сравнить опальный перевод, объявленный экстремистской брошюрой. И хотя я не религиовед, я могу предметно рассуждать о книге, к которой часто обращаюсь, сравнивая различные варианты ее перевода.

"Священное Писание - Перевод нового мира": Библия, цитатник или брошюра?

Хочу сразу перейти к главной мысли своего изложения. Таможня и прокуратура, добивавшиеся запрета Библии в суде Выборга, исходили из того, что "Священное Писание - перевод Нового мира" является не Библией, а экстремистской брошюрой. Но назвать брошюрой издание в 1794 страницы - это очень большое преувеличение. Эксперты стороны обвинения применяли также слово "цитатник" в отношении этого издания. Поэтому есть смысл показать как выглядит это издание на самом деле. Чтобы читатели могли убедиться, что я говорю именно о предмете судебного спора, я привожу все материалы из этой публикации на изображениях, экспортированных из его версии в PDF. Выделение маркером слов или фраз - мое. Все другие переводы я буду давать в текстовом варианте, которые, за исключением перевода архимандрита Макария, взяты с сайта bibleonline.ru, чтобы не перегрузить статью обилием скринштов и иллюстаций. Любой желающий может достать все эти переводы Библии в книжном формате в хорошей библиотеке и проделать ту же сравнительную работу, что и я.




Итак, в предисловии четко говорится, что это перевод Библии, а не что-то иное. И объясняется почему переводчики отказались от использовании фраз "Ветхий завет" и "Новый завет" в оглавлении книг (это тоже было одним из аргументов обвинения).

Сравниваем переводы.

Часто слышал критику этого перевода в плане его несоответствия общепринятым стандартам. Другими словами: это перевод Библии, но неправильный, поэтому не страшно, что запретили - вот суть аргументов, которые я слышал или читал в разных вариациях. Чтобы не быть голословными, пройдемся по нескольким переводам и сравним, то что оспаривалось в суде.

Иегова или Господь?


Синодальный перевод: Вот происхождение неба и земли, при сотворении их, в то время, когда Господь Бог создал землю и небо.
Перевод архимандрита Макария: Сии суть порождения небес и земли, при сотворении их в то время, когда Иегова Бог создал землю и небеса.
Огиенко (украин): Це ось походження неба й землі, коли створено їх, у дні, як Господь Бог создав небо та землю.
Популярный франц. перевод (название на сайте bibleonline.ru не дано): Voici les origines des cieux et de la terre, quand ils furent créés. Lorsque l'Éternel Dieu fit une terre et des cieux.
Популярный испан. перевод (название на сайте bibleonline.ru не дано): Estos son los orígenes de los cielos y de la tierra cuando fueron creados, el día que Jehová Dios hizo la tierra y los cielos.
Библия короля Якова: These are the generations of the heavens and of the earth when they were created, in the day that the LORD God made the earth and the heavens.

Как видим, разные переводчики по-разному передали четыре еврейские буквы имени Бога: Новый мир, Макарий и испанцы - Иегова, Синодальный, Огиенко и король Яков - Господь, а французы - Вечный Бог. Берем еще пример.



Синодальный перевод: Уповайте на Господа вовеки, ибо Господь Бог есть твердыня вечная.
Перевод архимандрита Макария: Надейтесь на Иегову во веки ибо: Иегова есть твердыня вечная.
Огиенко (украин): Надійтеся завжди на Господа, бо в Господі, в Господі вічна твердиня!
Популярный франц. перевод: Confiez-vous en l'Éternel à perpétuité, Car l'Éternel, l'Éternel est le rocher des siècles.
Популярный испан. перевод: Confiad en Jehová perpetuamente, porque en Jehová el Señor está la fortaleza de los siglos.
Библия короля Якова: Trust ye in the LORD for ever: for in the LORD JEHOVAH is everlasting strength.



Синодальный перевод: Всего кругом восемнадцать тысяч. А имя городу с того дня будет: «Господь там».
Перевод архимандрита Макария: Всего кругом восемнадцать тысяч. А имя граду с того дня будет: Иегова там».
Огиенко (украин): Навколо вісімнадцять тисяч. А ім'я міста з того дня: Тут Господь.
Популярный франц. перевод: Circuit: dix-huit mille cannes. Et, dès ce jour, le nom de la ville sera: l'Éternel est ici.
Популярный испан. перевод: En derredor tendrá dieciocho mil cañas. Y el nombre de la ciudad desde aquel día será Jehová-sama “Jehová allí”.
Библия короля Якова: These are the generations of the heavens and of the earth when they were created, in the day that the LORD God made the earth and the heavens.



Синодальный перевод: А Господь есть Бог Саваоф; Сущий (Иегова) — имя Его.
Перевод архимандрита Макария: Иегова воинств; имя Его - Иегова. (у Макария это стих 6)
Огиенко (украин): А Господь Бог Саваот, Його Ймення Господь. (стих 6)
Популярный франц. перевод: L'Éternel est le Dieu des armées; Son nom est l'Éternel. (стих 6)
Популярный испан. перевод: Mas Jehová es Dios de los ejércitos; Jehová es su nombre.
Библия короля Якова: Even the LORD God of hosts; the LORD is his memorial.


Как мы видим, один из основных аргументов против этого перевода - использование имени "Иегова" вместо традиционного обращения к Богу "Господь" - не более, чем предпочтение определенного круга читателей. В разных переводах, включая такие популярные, как Синодальный и Библия короля Якова, использование вариантов "Господь" и "Иегова" совершенно не совпадает, если сравнить внимательно. Переводчики не следовали какой-то общемировой традиции, а ставили один из вариантов, как считали нужным. В связи с этим использование имени Бога (в форме "Иегова", "Ягве" или "Яхве" вместо титула Господь там, где стоит слово означающее именно это имя, это, на мой взгляд, более последовательный подход.

Учение о Троице

Большинство направлений христианства исповедуют учение о Троице. История этого учения выходит за рамки этой статьи. Здесь хотелось бы вспомнить об этом в связи с тем, что эксперты обвинения заявляли, что отсутствие мыслей в поддержку учения о Троице - одна из причин признать "Священное Писание" не Библией, а цитатником/брошюрой. Чтобы не перегружать читателя сравнениями, рассмотрю только один пример.


Синодальный перевод: Христу глава — Бог.
Церковнославянский перевод: глава же Христу, Бог.
Макарий не переводил Новый Завет, поэтому цитата из него не приводится.
Огиенко: голова ж Христові Бог
Популярный франц. перевод: et que Dieu est le chef de Christ.
Популярный испан. перевод: y Dios la cabeza de Cristo.
Библия короля Якова: the head of Christ is God..

В различных переводах Библии примерно одинаково выражена мысль о неравенстве Отца и Сына (все формулировки учения о Троице подразумевают их равенство), а это значит, что запретить как опасную брошюру можно практически любой перевод включая богослужебный перевод Русской Православной церкви - церковнославянский, который, к сожалению доступен мне только в рамках Нового Завета на сайте bibleonline.

Вставка слов: переводческий прием или вольность?

Любой перевод Библии, кроме подстрочников, можно критиковать за наличие слов вставки: слов, которых не было в оригинале, но которые появляются в переведенном тексте. Перевод нового мира - не исключение. Не исключение и Синодальный перевод Библии.

Однако вставка слова, подразумеваемого в языке перевода по смыслу - это обычный переводческий прием "дополнение". Вот пример из учебника: В.С. Слепович. Курс перевода (английский-русский язык). Мн.: "ТетраСистемс", 2001, с. 80: фраза "125 passengers and 5 crew - 125 пассажиров и 5 членов экипажа", как пример такого переводческого приема (в исходном языке нет слова "члены", курсив автора учебника).

Поэтому вставка слова, которое подразумевается или может подразумеваться смыслом текста - это не нарушение правил перевода, а их соблюдение. И утверждение "в этом переводе есть добавленные в текст слова" - это такой же трюк на несведущего, как реклама растительного масла, которое не содержит холестерин (животный жир).

Польза от перевода.

Лично мне этот перевод нравится тем, что его удобно читать с детьми. Я сам могу без труда читать и Библию короля Якова, и церковнославянский вариант. За последние лет пятнадцать я придерживался цели читать Библию каждый день с расчетом прочитать ее целиком за год. При этом читал в разных переводах и придерживался разных планов чтения: не только обычная последовательность книг от Бытия до Откровения, но и различные варианты чтения книг в хронологическом порядке их написания или в порядке развития описанных там событий. Это я пишу не в смысле похвастаться. Просто поясняю нужную, на мой взгляд, подробность. При этом, я редко когда пишу научные статьи именно на тему Библии или религии: есть много других людей которые пишут об этом лучше, но которые не пишут о том, о чем пишу я. А в этом году я стал читать Библию с младшим сыном (4 года). Старший сын (8 лет) слушает или читает Библию сам уже по второму кругу. Наша общая с ними цель: стараться прочитать одну главу минимум, но каждый день. Бывает, что не получается, но это цель. И именно перевод Нового мира оказался самым оптимальным вариантом для моих детей. Старший сын умеет читать и время от времени читает по своим планам белорусские переводы Библии или Синодальный перевод, но больше всего он любит слушать "Новый мир" с сайта. С младшим сыном задача усложняется не только его уровнем восприятия, но и неумением читать, при этом задача облегчается множеством иллюстраций и видеороликов в Интернете, рисованием сюжетов и разыгрыванием сценок. Поэтому определенный пласт информации остается в его голове, даже когда речь идет о главах с обилием имен, цифр и перечислений. И именно благодаря существованию перевода Нового мира мне не приходится объяснять слишком много.

Разыгрываем сюжет из Книги Эсфирь (Есфирь), главы 6. Я в роли царского коня, младший сын в "царском одеянии" на моей спине - Мардохей, старший сын справа - Аман.

Конечно, у этого перевода есть свои недостатки. Например, в русскоязычной версии слова "ад" и "преисподняя" передаются транслитерацией с языков оригинала "шеол" и "гадес", что может восприниматься как точка земного шара. В последнем варианте английской версии (она переиздавалась два раза с 1961 г.) эти слова заменены "могилой". Но русская версия тоже претерпела изменения к лучшему с момента, когда был издан только Новый Завет до полного перевода в 2007 г. Значит, есть основания думать, что русский вариант перевода будет обновляться и дальше с изменением языка и с развитием библеистики.

Почему запретили перевод?

Текстовая трансляция заседания суда, определившего, что вышеуказанная книга - это не перевод Библии, показывает, что обвинители и судья хорошо поняли что это именно перевод Библии. Основная причина запрета, на мой взгляд, связана с тенденцией суда и правоохранительных органов в России угодить воле правящего класса, даже если эта воля не выражена четко прописанным законом или распоряжением. Я много раз встречал людей, имеющих власть и использующих ее во зло другим именно из страха оказаться в немилости начальства. Здесь речь идет о переводе, выполненном Свидетелями Иеговы, конфессией, которую много кто критикует и которую активно преследуют российские власти. Возможно, страх быть обвиненными, что помогли опальной религиозной группе, и стал тем моментом, который помешал судье и прокурорам признать очевидный факт: если книга является переводом Библии, закон запрещает ее запрещать, в чьих бы руках она не находилась, какие бы недостатки ни были у этого перевода и какой бы ни была обстановка в стране и мире. Закон должен быть один для всех людей и всех переводов Библии. В любой уважающей себя стране. В том числе и в России.

Дополнительные ресурсы:
Перевод нового мира он-лайн


Бытие в переводе НМ на YouTube

понедельник, 14 августа 2017 г.

Фіялетавыя гальштукі. Апавяданне



Азіз Аліеў запомніў сваё першае верасня ў восьмым класе. У той дзень пасля ўсіх урачыстасцяў Ганна Яўгеньеўна, яго класная, загадала:

– У нашай школе створаны новы клуб маладых актыўных патрыётаў, да якога вучні павінны далучыцца. Заўтра прыносіце па тры тысячы – гэта кожны можа сабе дазволіць – і атрымаеце прыгожыя фіялетавыя гальштукі. Пытанняў няма? Добра.

Азіз быў з сям'і, якая ў 1988 г. збегла з Карабаха ад вайны. Яго тата быў азербайджанец, а мама армянка. Калі Азіз пайшоў у школу, тата вырашыў вярнуцца ў Баку. Без сям'і. З каханкай, якая нарадзіла яму дачку. Тата заўсёды жадаў дачку, і таму быў гатовы пакінуць жонку і сына на карысць жанчыны ўдвая маладзейшай за яго. Але тыя некалькі год дзяцінства, якія мама і тата былі разам, навучылі Азіза слухацца маці ва ўсім.

Калі ён дома сказаў пра клуб маладых патрыётаў, маці ціха адказала:

– Не думаю, што гэта добрая ідэя. У мой час у школе насілі іншыя гальштукі і лічылася непрыгожым іх не надзець, але калі пачалася вайна, за такі гальштук маглі забіць... Мне б не хацелася, каб і ты насіў гальштукі, за якія можна адказаць жыццём.

Калі наступным ранкам Азіз не прынёс грошы, так апынулася, што было яшчэ чатыры хлопца і дзве дзяўчыны, якія таксама не здавалі на гальштукі. Калі ты не адзін, адчуваць позірк класнай не так няёмка. Але ў канцы тыдня засталіся толькі два хлопцы, што не здалі грошы на гальштук. Адзін з іх рос у сям'і алкаголікаў, другі спускаў усе кішэнныя грошы ў камп'ютарным клубе.

У панядзелак класная прынесла Азізу і астатнім двум хлопчыкам па гальштуку і казала ўрачыстым тонам:

– Я разумею што вам няма чым заплаціць. Бывае рознае ў жыцці. Таму трымайце гальштукі проста так у падарунак. Любіце Радзіму. Шануйце ўладу. Кожны дзень даказвайце сваімі ўчынкамі, што вы годныя сыны Бацькаўшчыны.

Абодва з праблемных хлопчыкаў павязалі гальштукі пад апладысменты аднакласнікаў. Азіз стаяў бледны. Цяжка быць белай варонай, калі кожны вучань глядзіць на цябе.

– Ганна Яўгеньеўна, прабачце, але я не магу далучыцца да клуба маладых патрыётаў.
– Што? Ты мінчанін?
– Так.
– Ты беларус?
– Азербайджанец.
– Але жывеш у Беларусі.
– Так. Але я не буду членам клуба.

Пасля гэтага Азіз стаў ворагам для класнай, многіх аднакласнікаў і праблемай для школы. Класная вяла беларускую мову і літаратуру, і бадай кожны ўрок, дзе хоць неяк гаварылася пра Радзіму, старалася кпіць з Азіза. «Здраднік Радзімы», «хач», «чурка», «лузер» і нават «амерыканскі шпіён» – такімі тытуламі ўзнагароджвалі хлопца і Ганна Яўгеньеўна, і класны актыў. Спрабавала класны кіраўнік выклікаць маці Азіза, Сеўду, на размову ў школу, але тая працавала ўвесь час. Тады аднойчы яна пагаварыла з мамай непакорнага вучня па тэлефону, калі Азіз ужо лёг спаць. Доўга пасля той размовы Сеўда плакала на кухні, але сын пра гэта так і не даведаўся.

Дырэктарам школы быў Андрэй Паўлавіч Капец, пяцідзесяцігадовы вусаты высокі худы мужчына, былы палкоўнік міліцыі, які доўгі час быў начальнікам спецкамендатуры. Яго баяліся і вучні, і настаўнікі. Былы міліцыянер разумеў, што Азіз не з тых, каго лёгка зламаць і паспрабаваў знайсці бацькоўскі падыход. Па-добраму тлумачыў ён хлопцу, што адмова быць маладым патрыётам можа стаць перашкодай паступіць у інстытут і знайсці нармальную работу ў горадзе. Прапаноўваў насіць гальштук толькі ў школе і пакідаць яго ў сейфе яго кабінета. Але Азіз быў упарты.

Тады дырэктар выклікаў да сябе лідара клуба і каардынатара ячэйкі класа, дзе вучыўся Азіз, і патлумачыў ім, што хлопцам трэба сур'ёзна заняцца. Лідар клуба быў з вулічных хуліганаў, якіх праз адказныя пасады ў клубе перавыхоўваў дырэктар. А каардынатарам ячэйкі была выдатніца з паспяховай сям'і. Каардынатар сабрала сваю ячэйку – увесь клас – і аб'явіла байкот несумленнаму вучню Азізу Аліеву. Гэта было як раз перад навагоднімі канікуламі.

А самі канікулы Азіз правёў у бальніцы. Лідар клуба, здаровы адзінаццацікласнік, сустрэў на калідоры школы Азіза, спыніў яго і прапанаваў:

– Выскачым, чурка?

Яны пайшлі ў туалет, дзе Азіз, які рэгулярна хадзіў на турнікі, а ў дзяцінстве – на каратэ, першы кінуўся ў бой і хутка паваліў лідара на брудную падлогу.

– Ну глядзі, хач, яшчэ размова не скончана, – кінуў пабіты хуліган уздагонку Азізу, які выйшаў з туалета і грукнуў дзвярыма.

Перад Новым годам, Азіза спынілі незнаёмыя хлопцы ў цёмным завулку недалёк ад дома. Адабралі грошы і прадукты, якія ён нёс з магазіна і моўчкі пабілі яго да пераломаў. Апазнаць іх было немагчыма, бо было цёмна. Лідар сам прыбег да Азіза ў бальніцу з апельсінамі, казаў, што ён тут не пры чым, што тады ў туалеце хацеў толькі пагаварыць, што ў школе ніхто не будзе больш чапаць Азіза. Але хлопец і не збіраўся выдаваць хулігана. Нават пра іх бойку у туалеце ніхто не ведаў. Міліцыя таксама вінаватых не знайшла.

Калі Азіз вярнуўся ў школу, яго сапраўды ўжо не чапалі, але байкот працягваў дзейнічаць. Недахоп увагі равеснікаў пацягнуў хлопца да дваровых сяброў. Спачатку гэта быў футбол. Потым першыя спробы піва і цыгарэт. Але Сеўдзе было дастаткова строга зірнуць на сына, каб Азіз перастаў гуляць з дваровымі хлопцамі. Зноў пачалося адзіноцтва, але як раз прыйшло лета і было не да адпачынку: трэба было дапамагаць маці на рынку.

Калі Азіз перайшоў у дзявяты клас, яму прыйшла нечаканая дапамога. Міністр адукацыі публічна выступіў з асуджэннем прымусу вучняў да ўдзелу у патрыятычных клубах. З гэтага часу ён больш не быў белай варонай. Некалькі чалавек у школе адмовіліся насіць фіялетавыя гальштукі. Потым каардынатар ячэйкі, якая арганізавала Азізу байкот, разам з бацькамі пераехала ў Польшчу па карце паляка. Класная больш не чапала Азіза, але давала зразумець, што па-ранейшаму лічыць яго лузерам. Праўда яшчэ не скончыўся вучэбны год, як Ганна Яўгеньеўна, якой яшчэ не было і 35, выйшла замуж за немца, з якім перапісвалася цэлы год.

Аднак фіялетавыя гальштукі яшчэ чакаў моцны ўдар. Калі Азіз перайшоў у адзінаццаты клас, яго нанёс новы лідар клуба, хуліган Стас з паралельнага класа.

У лідара быў дзень нараджэння, які ён пачаў святкаваць з сябрамі ў школьным туалеце. Потым з крыкамі «У мяне фіялетавы гальштук, і мне ўсё фіялетава!», «З днём нараджэння мяне!», «Ёрш forever!», «Капец, табе капец!» Стас рушыў да кабінета дырэктара і пры ўсіх справіў малыя патрэбы на дзверы. Гэта знялі і выклалі ў Інтэрнэт яго падпіўшыя сябрукі. Відэа накруціла сотні тысяч праглядаў і пра хуліганскі ўчынак напісалі шматлікія СМІ.

Капец хацеў сам разабрацца з інцыдэнтам, але пасля таго як пра хулігана даведалася ўся Беларусь, Андрэй Паўлавіч мусіў пакінуць пасаду дырэктара і саму школу. Стас таксама знік невядома куды.

З гэтага часу Азіза больш не прымушалі далучацца да патрыятычных клубаў. Увогуле, часцей у іх вабілі рознымі ільготамі і падарункамі. Таму вучоба ў Медыцынскім універсітэце не была для яго такой праблемай. Да таго ж, ён вучыўся на платным аддзяленні, за яго вучобу плаціў тата – грамадзянін Азербайджана, які ў гэты час узгадаў, што ў яго ёсць сын, і па нейкіх прычынах Азіза не вельмі турбавалі з дэканата, магчыма многія лічылі, што ён таксама з Азербайджана.

Хоць тата і высылаў грошы на вучобу, але патрэбна было і жыць на штосьці. Таму Азіз працаваў на «хуткай дапамозе». Аднойчы ноччу ён пасля цэлай серыі выклікаў драмаў на кушэтцы пакуль доктар гуляў у шахматы з шафёрам іх машыны. Праз сон ён адчуў знаёмае «Капцу капец», рогат брыгады і доктарскае:

– Азіз, пад'ём! На выклік!

Праз дваццаць хвілін яны былі ў двухпакаёвай «хрушчоўцы» ў незнаёмай частцы горада. На ложку ляжаў высокі худы стары з сівымі вусамі, з нейкім знаёмым тварам. Ён ужо сканаў. Побач стаяла жанчына год пад 60, відавочна яго жонка.

– Інсульт, – ціха сказаў Азізу доктар. – Не паспелі.

І пачаў афармляць дакументы: «Капец, Андрэй Паўлавіч...». Жонка памерлага сустрэлася поглядам з Азізам і сказала:

– Усё жыццё не хварэў. Але ж два гады таму давялі яго на рабоце, выгналі на пенсію з ганьбой. Вось і не вытрымаў, небарака...

Праз некалькі год Азізу, які ўжо працаваў доктарам «хуткай дапамогі», атрымалася паехаць на адпачынак у Балгарыю. Зноў не абышлося без спонсарства бацькі. Шум мора, спякотнае сонца, крыкі гандляроў печывам і чаек... Пасля чарговага заплыву за буйкі і на бераг, лёг загараць. Вочы заплюшчаныя. У вушы незразумелыя фразы на розных мовах. І раптам чуе знаёмы жаночы голас:

– In Bulbondia no sun, very bad. I hate Belarus. I happy to be German… (У Бульбондыі сонца няма, вельмі дрэнна. Ненавіджу Беларусь. Шчасліва быць немкай.)

Азірнуўшыся, Азіз убачыў як недалёка стаіць яго былая класная, настаўніца беларускай мовы, Ганна Яўгеньеўна і нешта тлумачыць кампаніі сівеючых салідных мужчын, якія верагодна былі англічанамі. Здаецца, яна выглядала маладзей і прыгажэй, чым калі працавала ў школе.

Часам раней Азіз уяўляў сабе сустрэчу з самай нелюбай настаўніцай. Хацеў даказаць, што ён не лузер, не чурка, не здраднік. Што можа дабіцца ўсяго ў жыцці. Вось яна сустрэча. Вось яна Ганна Яўгеньеўна, стаіць у купальніку бокам да яго і гутарыць з нейкімі джэнтльменамі на ламанай англійскай. А жаданне падысці да яе і штосьці сказаць ці даказаць знікла.

Азіз лёг і прыкрыў твар капялюшыкам. Чамусьці нагадаў як на ўроках Ганна Яўгеньеўна з нейкімі эмоцыямі, ледзь не надрывам заклікала любіць Беларусь. Стала смешна.

А былая настаўніца патлумачыла сваім новым знаёмым, што ўжо год як яна «свабодная нямецкая ледзі», мае свой шалей у Альпах, запрасіла іх да сябе ў госці і, развітаўшыся з джэнтльменамі, прайшла міма Азіза купацца ў мора.

Вечарам таго дня яны сустрэліся ля мясцовага рэстаранчыка ў апошні раз. Яна стаяла каля уваходу ў чырвонай сукенцы, відавочна крыху п'яная. Ён гуляў па вуліцы. Было цёмна. Мабыць таму яна не пазнала былога вучня.

– Сігарэт? – запыталася яна і паказала жэстам, што хоча курыць.
– Ноў – адказаў Азіз і пайшоў далей. У яго зусім знікла жаданне размаўляць з былой класнай і ён толькі быў рад, што яна не паклікала яго.

Праз пару дзён малады доктар зноў сядзеў у турыстычным аўтобусе, што ехаў у Беларусь. Дарога была нялёгкай, але Азіз амаль увесь час спаў. Работа навучыла яго спаць дзе толькі можна і калі толькі можна. Нарэшце, праз шмат санітарных прыпынкаў і пагранічных пастоў позна ноччу аўтобус спыніўся каля Прывакзальнай плошчы ў Мінску.

Родны горад сустрэў Азіза халодным ветрам і праліўным дажджом. Як кантрастны душ пасля сонечнай Балгарыі. На гадзінніку 3.30. Метро не працуе. Даехаць можна толькі на таксі. Доктар парыўся ў кішэнях, зайшоў старыя банкноты 100 і 50 тысяч. Як раз месяц таму грошы памянялі, але ў Азіза былі толькі старыя, якія мелі хадзіць да Новага года.

– Павінна хапіць, каб даехаць да дому, – падумаў ён. І раптам адчуў сябе шчаслівым. Ён вярнуўся дамоў. Азіз быў рад халоднаму ветру, дажджу, старым абясцэненым грошам. Упершыню ў жыцці ён зразумеў, што хоча жыць тут. Усё жыццё ён разумеў, што ён азербайджанец, але цяпер добра ўсвядоміў, што не хоча пераехаць да таты ў Баку. Ён беларускі азербайджанец. Яго Беларусь – гэта не фіялетавыя гальштукі, не крывадушны пафас, а проста месца, дзе ён нарадзіўся, вырас і будзе жыць далей.

Азіз радасна падхапіў свае чамаданы і рушыў да таксі, а на аўтобусным прыпынку засталася стаяць мокрая дзяўчына ў чорным адзенні пад эзатэрыкаў ці готаў паверх якога кантрастам вісеў праваслаўны крыж, і тэлефанавала камусьці:

– Ну вапшчэ, чаго я нарадзілася тут? Мокнуць ноччу пад дажджом і чакаць пакуль Саша прыедзе? Лепш жыла б у Балгарыі. Я ўпэўнена, што ў мінулым жыцці я была балгаркай...

Малюнак узяты з крыніц Інтэрнэта і носіць ілюстратыўны характар. Усе персанажы і падзеі апавядання выдуманы, магчымыя супадзенні выпадковыя.