понедельник, 23 декабря 2013 г.

Два выбуха, якія спарадзілі ЗША

У 2013 г. горад Бостан у ЗША "праславілі" чэчэнскія тэрарысты. Але ў гісторыі гэтага горада адбылося і два зусім іншых "выбуха", якія прывялі да ўзнікнення краіны.
Бостанская бойня ці Інцыдэнт на Кінг Стрыт.
5 сакавіка 1770 г. адбыўся першы такі "выбух". Каралеўскія салдаты стралялі ў пратэставаўшых бостанцаў ля будынку мытні. 3 чалавека загінулі на месцы, 2 памерлі ад ран крыху пазней. Гэта падзея вядомая ў Злучаных Штатах як "Бостанская бойня", а ў Вялікабрытаніі пад назвай "Інцыдэнт на Кінг Стрыт", звычайна разглядаецца савецкімі і пост-савецкімі амерыканістамі як праява тыраніі да амерыканскіх каланістаў. Ёсць выключэнні: пісьменнік Аляксандр Бушкоў у першым выданні сваёй кнігі "Расія, якой не было" называе забітых бостанцаў хуліганамі. І не толькі ён.
Разгледзім прычыну такой розніцы. Пасля Сямігадовай вайны з французамі і індзейцамі, брытанскі ўрад ўвёў у сваіх амерыканскіх калоніях шэраг дадатковых падаткаў і адно істотнае абмежаванне: забарону засяляць новыя землі на захад ад Атлатыкі, дзе жылі індзейскія плямёны і французскія каланісты, якія падпарадкаваліся ўладзе Брытанскай кароны. У адказ -- пратэсты і незадаволеннасць каланістаў. Кароль адпраўляе войскі ў некаторыя гарады каб пазбегнуць магчымасці вулічных беспарадкаў і абараніць сваіх чыноўнікаў у амерыканскіх калоніях. Да каралеўскіх салдат ставяцца з кпінамі і здзекамі, асабліва ў сталіцы Масачусэтса Бостане. Час ад часу гэта прыводзіць да асобных сутычак, боек і нават забойств. Так многа шуму нарабіла забойства 11-гадовага хлопца Крыстафера Зайдэра супрацоўнікам бостанскай мытні. Газеты паведамлялі і аб іншых падобных падзеях, але наколькі праўдзівымі былі такія паведамленні судзіць цяжка. (1) Але ўвогуле каралеўская армія трымаецца чырвонаармейскага правіла "на правакацыі не паддавацца".
5 сакавіка 1770 г. натоўп сабраўся каля мытні Бостана, пасля таго як адбылася лаянка вартавога, які ахоўваў будынак мытні, з нейкім хлопчыкам і апошні атрымаў, паводле некаторых звестак, ад першага стрэльбай па галаве. На абарону вартавога падышоў атрад капітана Прэнстана. Праз некаторы час у салдат паляцелі каменні, снежкі і іншыя рэчы; адзін салдат быў збіт з ног. Расследаванне падзеі паказала, што капітан не аддаваў загад страляць у натоўп, але некаторыя салдаты далі некалькі залпаў па нападаўшым, што прывяло да ахвяр і пацярпелых.
Пасля гэтага салдаты і сам капітан былі арыштаваны, а восенню таго ж года іх судзілі ў Бостане як і чатырох удзельнікаў акцыі пратэсту. І вось некалькі цікавых фактаў.
1. Удзельнікі арганізацыі "Сыны свабоды", якая змагалася за аўтаномію амерыканскіх калоній (бо тады яшчэ не было гаворкі аб стварэнні сувярэнных дзаржаў ці адзінай дзяржавы ў Амерыцы), распачалі масавую інфармацыйную кампанію праз памфлеты і газетныя артыкулы. Мэта кампаніі - паказаць дзеянні брытанскіх вайскоўцаў як тыранію і апраўдаць пратэст бостанцаў як крык душы змораных падаткамі і абмежаваннямі сумленных грамадзян. Гэта кампанія дасягнула сваёй мэты: пакуль урадавыя чыноўнікі толькі рыхтавалі афіцыйную справаздачу аб адбыўшымся інцыдэнце, памфлеты "Сыноў свабоды" ўжо распаўсюджваліся ў Лондане (1). Менавіта гэта кампанія,  і магла стаць першай прычынай таго, што ў савецкіх і постсавецкіх падручніках па гісторыі  гэта падзея гісторыі аднабакова разглядаецца, як праява тыраніі брытанскага караля.
Цікава, што падобная тактыка выкарыстоўвалася і падчас укранскай рэвалюцыі снежня 2013- лютага 2014 г., калі ў сацыяльных сетках распаўсюджвалі фатаграфіі пабітых міліцыяй украінскіх апазіцыянераў з подпісам "хіба Вам іх не шкада?". Пасля такога эмацыянальнага ўздзеяння многія лічаць усе дзеянні такіх пацярпелых апраўданымі, таксама пасля гэтага не шкада і забітых і параненых міліцыянераў.
2. Адзін з "Сыноў свабоды", кузен яе лідара Самюэля Адамса і будучы прэзідэнт ЗША Джон Адамс быў адвакатам страляўшых вайскоўцаў (гаворачы савецкай тэрміналогіяй  "з дазволу партыі"). Падчас судовага разбіральніцтва ён, згодна некаторых звестак, заявіў, што калі салдаты абараняліся ад "пярэстай хеўры дзёрзкіх хлапцоў, неграў і мулатаў, ірландскіх каталіцкіх свінняў і чужаземнай матрасні", то яны нявінаваты. (цыт. па: 1). Ідэя палітычнай карэктнасці амерыканскім палітыкам была яшчэ незнаёма, таму не трэба судзіць Адамса з пазіцыі сучаснага разумення дэмакратыі. Галоўнае тут іншае: будучыя амерыканскія рэвалюцыянеры самі разумелі, што забітыя бостанцы ніякімі ахвярамі тыраніі не былі. Што з другога боку не замінала ім (у тым ліку і Джону Адамсу) штогод ушаноўваць памяць забітых бостанцаў і весці ў гэты дзень анцібрытанскую агітацыю. Як бы то не было, але апраўдалі практычна усіх падсудных па справе аб інцыдэнце на Кінг Стрыт, акрамя двух салдат, прысуджаных да кляймення вялікага пальца. Апраўдалі і бостанскіх "забіяк".
3. Падзея 5 сакавіка 1770 г. выклікала такі значны рэзананс і ў калоніях, і ў метраполіі, што урад Вялікабрытаніі адмяніў усе свае падаткі, зборы і абмежаванні акрамя невялікага чайнага падатку і забароны засяляць новыя землі. Чайны падатак - як сімвал права метраполіі на падаткаабкладанне калоній, а забарона засяляць новыя землі ў заходнім напрамку захавалася каб прадухіліць новыя войны паміж трымя групамі падданых Кароны: французамі (якія ўжо мелі свае ўладанні на Кантыненце), індзейцамі (якіх немагчыма было далей зганяць з іх гістарычных зямель) і англійскімі каланістамі (у якіх ужо было 13 калоній з некаторай ступенню самакіравання).
Пасля такой рэакцыі караля і парламента на гэту падзею напруджанасць паміж калоніямі і метраполіяй у некаторай ступені сціхла на тры гады, як аб гэтым сведчаць сучасныя амерыканскія гісторыкі (3). Толькі "Сыны свабоды" вялі маштабную інфармацыйную вайну супраць чайнага падатку. Вось як аб гэтым піша даследчык Рэй Рафаэл: "Лідары супраціўлення паднялі новую хвалю негатыўнай прапаганды, якая патурала дрэнным адносінам да ўсяго замежнага: чай Ост-Індыйскай кампаніі шчыльна ўпакоўвалі ў скрыні, трамбуючы голымі нагамі кітайцаў, і там кішэлі кітайскія блохі. У сваю чаргу многія каланісты  кляліся абараняць амерыканскі бізнес ад замежнай канкурэнцыі, нават калі гэты бізнес быў кантрабандай. Сцеражыцеся тавараў з Кітая, купляйце амерыканскае, вайна шкодным рэчывам, далоў карпарацыі — ўсе гэтыя ідэі, як і блізкая ім і больш вядомая "ніякіх падаткаў без прадстаўніцтва" — ўзмацнялі рэакцыю на парламенцкі Закон аб чае 1773 г." (2)  А вось як выказаўся а-ля Генадзь Анішчанка бостанскі доктар Томас Янг: "Я кінуў піць чай, калі ён стаў палітычнай атрутай, і  мае цела стала дужэй і здаравей. Чай я замяніў кветкамі рамонкаў." (цыт па: 2)
Слова "ўзмацнялі" -- паняцце адноснае, бо большасць амерыканскіх каланістаў не турбаваліся наконт чайнага падатку.  Але яшчэ адна паздея ў Бостане стала іскрай, запаліўшай полымя рэвалюцыі.
Бостанскае чаяпіцце альбо знішчэнне чаю і невыносныя законы
16 снежня 1773 г. Самюэль Адамс, кіраўнік "Сыноў свабоды" і некалькі дзясяткаў бостанцаў узышлі на караблі Ост-Індыйскай кампаніі у парту горада, каб выразіць свой пратэст супраць увозу таннага чаю у калонію. Не ўсе падрабязнасці гэтай акцыі і намераў яе ўдзельнікаў зразумелы, але яны скончылася тым, што людзі Адамса выкінулі чай у мора. Спачатку гэта падзея была вядома пад назвамі "акцыя супраць чаю" і "знішчэнне чаю", потым увайшла ў гісторыю як бостанскае чаяпіцце.
У адказ на скаргу Кампаніі брытанскі ўрад патрабаваў ад адміністрацыі Бостана пакараць хуліганаў і выплаціць кампенсацыю за знішчаны тавар. Патрабаванне падмацовалася некалькімі законамі, якія ўвайшлі ў гісторыю пад назвай "невыносных" (Intolerable Acts). Паміж амаль кожным з гэтых законаў існуе пэўны прамежак часу, што сведчыць аб тым, што метраполія чакала ад Бостана і Калоніі Масачусэцкага заліва выканання распараджэння адносна знішчальнікаў чаю і асабліва кампенсацыі. Таксама гэтыя законы не былі абсалютна "драконаўскімі" і зусім невыноснымі, як па зместу, так і па абмежаванаму тэрміну дзеяння. Судзіце самі.
Першы закон -- "Бостанскі партовы акт" (The Boston Port Act) (прыняты 31.03.1774 і пачаў дзейнічаць 1.06.1774) -- аб'яўляў поўную марскую блакаду порта Бостана да выплаты кампенсацыі Ост-Індыйскай кампаніі і пэўных тарыфных збораў у бюджэт метраполіі. Таксама гэтым законам адміністрацыя калоніі пераводзілася ў горад Салем, а галоўны порт калоніі пераносіўся ў Марблхэд. Другі закон -- "Масачусэцкі ўрадавы акт" (The Massachusetts Government Act) (прын. 20.05.1774, дзейніч. з 1.07.1774) -- адмяняў выбарнасць членаў выканаўчага савета калоніі і іншых чыноўнікаў і функцыянераў калоніі і перадаваў права іх прызначэння каралю, губернатару, і віцэ-губернатару. У рамках ажыццяўлення гэтага закона губернатар правінцыі Масачусэцкага заліва распусціў правінцыяльны сход у кастрычніку 1774 г. "Акт ажыццяўлення правасуддзя" (The Administration of Justice Act), прыняты 20 мая 1774 г. на тры гады  і пачынаў дзейнічаць 1 чэрвеня 1774 г., дазваляў перанос судовага разбіральніцтва за тэрыторыю Калоніі Масачусэцкага заліва -- ў іншую калонію ці  ў Брытанію па справах аб абвінавачваннях супраць урадавых чыноўнікаў метраполіі ў выпадку калі ёсць падазрэнні, што суд прысяжных будзе прадузята ставіцца да абвінавачанных. Спектр такіх абвінавачванняў быў невялікі і быў даволі добрым напамінам аб Бостанскай бойне: за межы Калоніі выносілася разбіральніцтва па абвінавачванню ў злачынстве, за якое належыць смяротны прысуд і якое здзейсніў дзяржслужачы падчас удзелу ў супраціўленні грамадскім хваляванням. (Іншымі словамі, калі салдаты страляюць у натоўп, які кідае ў іх каменні, іх судзяць у Джорджыі ці Ёркшыры, а калі тыя ж салдаты згвалцілі і забілі нейкіх бостанскіх дзяўчат і таму ёсць сур'ёзныя доказы, іх будуць судзіць у межах Калоніі. Таксама, і калі тыя ж самыя салдаты ўкралі на салемскім кірмашы піражкі, іх таксама не будуць нікуды з Масачусэтса вывозіць для ажыццяўлення правасуддзя.) Пры гэтым сведкі і іншыя ўдзельнікі працэсу ехалі на новае месца разбіральніцтва за дзяржаўны кошт. Яшчэ адзін закон "Кватэравальны акт" (The Quartering Act) (прын. 2.06.1774 як новая рэдакцыя адпаведнага закона 1765 г. тэрмінам дзеяння да 24.03.1776) дазваляў размяшчэнне вайскоўцаў у свабодных жылых / нежылых пабудовах (пустых дамах, харчэўнях, гасцініцах, пабудовах для жывёлы ці гаспадарчага інвентара) непасрэдным рашэннем губернатара той ці іншай амерыканскай калоніі на працягу 24-х гадзін пасля ўзнікнення такой патрэбы пры адсутнасці вайсковай казармы альбо калі казарма не магла змясціць усіх вайскоўцаў. Прычына новай рэдакцыі закона была звязана з тым, што раней губернатару было цяжка атрымаць дазвол ад мясцовай каланіяльнай адміністрацыі на размяшчэнне вайскоўцаў па-за межамі казармы. Нарэшце, "Квебекскі акт" (The Quebec Act), які часам адносяць да групы невыносных законаў (прын. 7.10.1774) крыху пашыраў граніцы правінцыі Квебек, ўводзіў там французскі грамадзянскі кодэкс, аб'яўляў свабоду веравызнання на яе тэрыторыі і змяшчаў новую версію прысягі каралю-пратэстанту, якая была больш паліткарэктнай для яго падданых-каталікоў. (4)
Такі кароткі агляд невыносных законаў дае зразумець наступнае:
1. Першыя тры законы былі прынцыпова звязаны з жаданнем метраполіі пакараць удзельнікаў хуліганскай акцыі і закраналі толькі адну з 13 калоній;
2. Першы, трэці і чацвёрты законы былі часовымі непапулярнымі мерамі, свайго роду зваротам брытанскага парламента да адміністрацыі калоній "навядзіце ў сябе парадак і мы адменім гэтыя законы";
3. Кватэравальны акт з аднаго боку крыху спрасціў сітуацыю, а з другога боку цікава, а якія праблемы ўзнікнуць у звычайнага жыхара амерыканскай калоніі ад гэтых змяненняў калі гаворка вядзецца пра магчымасць сяліць ваенных толькі ў тыя памяшканні, дзе ніхто не жыве? А вось уплывовым людзям амерыканскіх калоній гэты акт вельмі не падабаўся, бо пазбаўляў іх некаторых' механізмаў уздзеяння на губернатараў. (Дарэчы я быў сведкам таго як лектар курсу гісторыі ЗША ад амерыканскага пасольства Дональд Уізэнхант, які чытаў лекцыі студэнтам-міжнароднікам БДУ ў першым сяместры 2004-05 навучальнага года, сцвярджаў, што гэтыя вайскоўцы цалкам складаліся з гэсенскіх наймітаў (немцаў), якія не размаўлялі па англійску і якіх сялілі ў прыватныя дамы каланістаў. Але, паўтаруся, гэта перабольшванне сітуацыі: вайскоўцаў не дазвалялі кватараваць у населеныя жылыя памяшканні, і немцы не складалі большасць каралеўскай арміі ў Амерыцы);
4. Квебекскі акт ніяк не закранаў жыццё 13 англамоўных калоній, але сярод палітычнай эліты каланістаў хадзілі ідэі, што гэты акт можа стаць пачаткам збліжэння караля з былымі ворагамі (французамі Квебека) супраць англамоўных каланістаў. (Дарэчы аналагічныя спробы караля Вялікабрытаніі пашырыць правы брытанскіх каталікоў выклікалі г.зв. "горданаўскія бунты" незадаволенных пратэстантаў -- адзін з выпадкаў у гісторыі калі кіраўнік дзяржавы з'яўляецца больш прагрэсіўным за сваіх падданых).
Джон Адамс напісаў пасля акцыі супраць чаю свайму сябру Джэймсу Ўорэну: "Жэрабя кінута, Народ перайшоў Раку і знішчыў за сабой Мост: мінулым Вечарам Тры Карабля з Чаям былі разгружаны ў Бухту. Гэта найвялікшая падзея з таго Часу, як пачалося Процістаянне з Брытаніяй. Веліч гэтага зачароўвае мяне" (цыт. па 2). І ён быў адзін з тых нямногіх, хто правільна спрагназавалі далёкія наступствы гэтай акцыі. Многія прыхільнікі пашырэння аўтаноміі амерыканскіх калоній і нават іх незалежнасці ад метраполіі разглядалі падзеі снежня 1773 г. як хуліганства, якое не мае нічога агульнага з высакароднай справай барацьбы за права калоній шырока ўдзельнічаць у прыняцці законаў, якія датычыліся іх жыцця. Рэакцыю калоній можна выразіць фразай "А нас за што пакаралі?" Урад Брытаніі чакаў, што калоніі аб'яднаюцца супраць людзей Адамса альбо будуць стаяць убаку ад праблем Бостана і Масачусэтса, але атрымалася, што калоніі аб'ядналіся супраць нявыносных законаў. Пры гэтым яны не былі за знішчальнікаў чаю. Рэакцыя каланіяльнай палітычнай эліты на нявыносныя законы была падобна на рэакцыю расійскай інтэлігенцыі на пакаранне "Пусі Раёт"за хуліганскае набажэнства: мы па-рознаму ставімся да іх учынку, але не згодны з прысудам па гэтай справе.
Негледзячы на тое, што амерыканская грамадская думка з ХІХ ст. па сённяшні дзень разглядае "Чаяпіцце" як патрыятычны акт, некаторыя грамадзяне ЗША застаюцца на пазіцыі, што хуліганства не можа быць прыкладам патрыятычных паводзін. Так у адным міжнародным перыядычным выданні ў жніўні 1974 г. быў надрукаваны артыкул пра падлеткавы вандалізм у ЗША і за іх межамі. У гэтым артыкуле прыводзілася цытата з рэпартажу "Эд'юкейшн Ю-Эс-Эй" (Education USA): "Бостанскае чаяпіцце нярэдка падаецца навучэнцам як "патрыятычны ўчынак", пакаранне брытанцам за непамерны чайны падатак. Але ж тое, што адбылося было чыстым вандалізмам, зробленым рукамі дарослых людзей" (5).
Акрамя таго, варта не забываць, што самы невыносны закон -- аб блакадзе порта Бостана -- не асабліва адчуваўся жыхарамі горада, бо пасля яго ўвядзення астатнія 12 калоній пачалі масава адпраўляць пацярпелым бостанцам гуманітарную дапамогу, так што кіраўніцтва горада, згодна некаторым даным, заявіла, што Бостан можа стаць жытніцай Амерыкі, калі закон не будзе адменены (6).
Пасля прыняцця невыносных законаўпра чай ужо гаворкі не было, але палітычныя актывісты англійскіх калоній Атлантычнага ўзбярэжжа збіраліся на Першы і Другі Кантынентальны Кангрэсы, дзе выпрацоўвалі розныя варыянты дамовіцца з метраполіяй і дабіцца адмены гэтых законаў. Кароль і Парламент не жадалі саступаць, і пачаліся баі паміж каралеўскай арміяй і апаўчэннем каланістаў, якія перайшлі ў Рэвалюцыю.
Значэнне "Бойні" і "Чаяпіцця" ў гісторыі.
Бывае ў сямейным жыцці, што жонка хоча даказаць сваю думку мужу тым, што, напрыклад, б'е талеркі з сервіза, які яму падарыла яго маці, а потым дэманстратыўна адмаўляецца прыбраць друзачкі. Муж помсціць ёй тым, што прадае яе норкавую футру, потым жонка помсціць чым-небудзь яшчэ і праз некаторы час узаемных шкод адносіны паміж гэтымі людзьмі складаюцца такімі, што ўжо не мае значэнне хто пачаў сварку і хто яе падхапіў, а ёсць толькі нянавісць, развод і жыццё па-асобку.
Нешта падобнае было і з падзеямі ў Бостане ў канцы 18-га стагоддзя і іх наступствамі. Калі ўзнік крызіс, які спарадзіла Бостанская бойня, знайшлося дастаткова разумных людзей, здольных прыняць адэкватныя рашэнні і прадухіліць грамадзянскую вайну. Калі людзі С. Адамса выкінулі чай у мора, рашэнні прыймаліся па абодва бакі Атлантыкі ўжо не самыя мудрыя.
Трэба таксама патлумачыць яшчэ адну рэч. Кароль Георг ІІІ не быў вар'ятам альбо тыранам у звычайным разуменні гэтага слова. Ён меў асабістыя сімпатыі да кансерватараў, але дазваляў прыход да ўлады прэм'ер-міністраў з ліку лібералаў. Ён некалькі разоў меў сур'езныя праблемы з псіхікай, але пры гэтым такія хваробы не цягнуліся доўга. У 1770 г. ён цараваў ужо 10 гадоў, а ў 1773 г. - 13 адпаведна таму нельга казаць, што яму зусім не хапала палітычнай сталасці кіраўніка дзяржавы. Многія законы, прынятыя ў эпоху яго царавання, былі спробамі лібералізацыі і дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця Брытаніі. Таму нельга казць, што кароль быў неразумным салдафонам, як яго спрабуюць паказаць некаторыя гісторыкі, ў тым ліку і ў Беларусі. І нарэшце, ўлада караля ўжо была істотна абмежавана паўнамоцтвамі Парламента, і кароль не мог несці адзін усю адказнасць за палітычныя пралікі ў адносінах да амерыканскіх калоній.
Я не хачу сказаць, што Амерыканская рэвалюцыя была абсалютным злом, а ўрад Брытаніі быў нявіннай ахвярай. Калі б тыя 13 калоній, аддзяліўшыхся ад Вялікабрытаніі, засталіся з метраполіяй і дачаліся б "цывілізаванага разводу" як Канада і Аўстралія, не было б не толькі крывавай вайны за незалежнасць, але і многіх з'яў прагрэса, якія сталі магчымымі толькі ў Злучаных Штатах. Але праблема ў тым, што пры разгляданні падзеяў, што мелі месца напярэдадні Амерыканскай рэвалюцыі, многія гісторыкі малююць іх схематычна і бездэталёва: англійскі кароль прыгнятаў жыхароў сваіх калоній, пры гэтым растраляў акцыю пратэсту няшчасных каланістаў у Бостане, а, калі яны знішчылі брытанскі чай, яшчэ больш пачаў іх прыгнятаць і давёў іх да вайны за незалежнасць. У такі варыянт добра пасуюць тэрміны "бойня" і "чаяпіцце", якія сталі міжнароднымі назвамі адпаведных падзеяў.
На вялікі жаль, такі варыянт разглядання гісторыі ўзнікнення ЗША не пакідае месца ўсебаковасці і аб'екыўнасці. Ці можна выкарыстоўваць тэрмін "бойня", калі загінула толькі 5 чалавек? Ці былі яны нявіннымі ахвярамі, калі іх таварышы збівалі з ног салдат каменнямі і ўдарамі дубінак? Ці можна разглядаць акт вандалізму супраць тавару камерцыйнай кампаніі, якая не лезла ў палітыку, як вясёлае чаяпіцце ці вечарыну? Ці можна прызнаць нявыносным акт аб пашырэнні правоў каталікоў Квебека, які ніяк не абмяжоўваў жыццё 13 англійскіх калоній? Ці прызнаў б сёняшні ўрад ЗША легітымнасць і справядлівасць такіх акцый як напад на вайскоўцаў 5 сакавіка 1770 г. і Бостанскае чаяпіцце, калі б яны паўтарыліся ў сучасных Злучаных Штатах і супраць сучасных уладаў краіны?
Кожны чалавек мае права на аб'ектыўную інфармацыю. У тым ліку і на беларускай мове. Гэта права ставіць перад беларускай амерыканістыкай сурёзную задачу: закрыць "белыя плямы" гісторыі ЗША, якія засталіся ў спадчыну ад савецкай гістарычнай школы і культасветработнікаў пасольства Злучаных Штатаў. Спадзяюся, што часткова гэта ўжо атрымалася.
Спасылкі:
(1) Бостонская бойня// Сайт CABAL's Core. Рэжым доступу: http://cabal-ussr.livejournal.com/8000.html дата доступу: 21.12.2013.
(2) Рэй Рафаэл. Выкрыццё міфаў пра Бостанскае чаяпіцце // Сайт Гістарычная праўда. Рэжым доступу: https://www.istpravda.ru/bel/research/4287/ дата доступу: 21.12.2013.
(3) An Outline of American History. Published by US Information Agency, p.66
(4) Поўны тэкст кожнага з невыносных законаў у арыгінале можна знайсці на сайце Yale Law School. Lilian Goldman Law Library. The Avalon Project. Documents in Law, History and Diplomacy. Рэжым доступу: Boston Port Act: http://avalon.law.yale.edu/18th_century/boston_port_act.asp ; Massachusetts Government Act: http://avalon.law.yale.edu/18th_century/mass_gov_act.asp ; Administration of Justice Act: http://avalon.law.yale.edu/18th_century/admin_of_justice_act.asp ; Quartering Act: http://avalon.law.yale.edu/18th_century/quartering_act_1774.asp ; Quebec Act: http://avalon.law.yale.edu/18th_century/quebec_act_1774.asp дата доступу: 23.12.2013.
(5) Coping with the Rising Tide of Vandalism // Awake! August 22, 1974, vol 55, No 16 , pp. 4-5
(6) Boston Port Bill // The Encyclopedia Americana (1920). Рэжым доступу: https://en.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_(1920)/Boston_Port_Bill дата доступу: 23.12.2013.

среда, 18 декабря 2013 г.

Сучасныя беларускія казкі і вершы на аўдыя

У папярэднім пасце раздзела "Бяры кніжку ў рукі", я размяціў фоткі кніг, якія мы з маім старэйшым сынам Данікам узялі ў мясцовай дзіцячай бібліятэцы. А тут мы размяшчаем аўдыязапісы некаторых казак і вершаў з гэтых кніжак. Прашу прабачэнне, што якасць запісаў не самая высокая, бо ўсё рабілася на дыктафон мабільніка і потым праз адпаведную камп'ютарную праграму пераводзілася ў МР3.

Алесь Бадак. Насякомыя
Непаслухмяны жучок (казка)
Разумны камар (верш)

Ніна Галіноўская. Звяры ў трамваі
Вароны і тэлефоны (верш)
Мы ў метро (верш)

"Азбукоўнік і лічылка" (вучэбны зборнік)
Джаз *
Лічылка (верш)
Смачны алфавіт *
_____
* З твораў Уладзіміра Ліпскага

Пётр Васючэнка. Каляровая Затока (экалагічная казка)
Урывак з казкі

І нарэшце, некалькі "перлаў" з "Затокі"
"Я б разбурыў, ды не мая гэта прафесія."
"У нас з трубы даволі часта жывы пеніцылін цячэ."
"Я даўно заўважыў, што ў гэтым свеце нешта не тое дзеецца! Ловіш, ловіш рыбку, потым пачнеш яе цалаваць -- а ад яе мазутам смярдзіць!"
"Карысна часам вылезці з Каляровай Затокі і павандраваць па беразе. Калі, вядома, цябе не кідаюць у мяшок."
"На ясных паненак  ахвочыя любавацца ўсе, а вось пра тое, што і ім трэба нешта есці, забываюцца."
"Не было яшчэ на свеце паненкі, якая з'ела б свайго абаронцу"

P.S. Дарэчы мой Данік, які шалее ад радасці, калі бачыць якое-небудзь насякомае ці жывёлу "зачытаў" малюнкі амаль да дзір.

понедельник, 16 декабря 2013 г.

Михаил Грабовский как мой студент

Эрозию памяти преодолеть трудно. Поэтому сейчас мне нелегко собирать по кусочкам события давности нескольких лет. Но попробую. Так бывает, что когда оказываешься рядом с чем-то важным, не думаешь об этом, а потом спустя время понимаешь, что это было важно и по крупицам восстанавливаешь прошлое.
С сентября 2008 по август 2012 г. я преподавал английский в Институте предпринимательской деятельности в Минске. Так получилось, что на заочном отделении на специальности бизнес-администрирования связанной с туристской деятельностью учился знаменитый белорусский хоккеист Михаил Грабовский. "Заочка" учится наездами по несколько недель пару раз в год. И вот на 3-м курсе у группы, где он учился, преподавателем английского оказался я; оба семестра учебного года.
Мой знаменитый студент не явился ни на одно занятие в зимнюю сессию. На зачете его тоже не было, и я вывел в ведомости фразу "не явился" напротив его фамилии. Весенняя сессия дала мне тот же результат, но в ведомости он числился как допущенный к экзамену. Я не знаю кому именно он умудрился сдать зачет и когда, но это в принципе возможно ибо были субботы, в которые дежурные преподаватели принимали своих и чужих "хвостов". На экзамене студент Грабовский тоже получил от меня "неявку".
Впрочем я спокоен за его английский, ведь в это время он жил в Канаде и играл в одной из местных команд. Готов я был и к попыткам связаться со мной и сдать предмет по электронной почте, но их не было. Как у г-на Грабовского обстояло с другими предметами я не знаю. В принципе "заочка" была либеральной: порой "хвосты" сдавали зачет и экзамен в один день, поэтому не думаю, что к знаменитому хоккеисту относились хуже, чем к заурядным двоечникам.
А вот теперь самое интересное. Спустя некоторое время на доске объявлений дневного отделения висела бумажка формата А4, в которой коротко объявлялось, что такого-то числа мая месяца 2010 г. в актовом зале пройдет встреча студентов вуза с знаменитым белорусским хоккеистом М. Грабовским. Мне было недосуг туда ходить, да и хоккеем я не настолько интересуюсь, как не являюсь и охотником за автографами. Но по логике вещей любой студент, который не ходит на занятия вправе рассчитывать на то, что преподаватели будут встречать его с цветами и шампанским, когда у него появится время посетить родной институт. А студентки-прогульщицы вправе ожидать, что весь мужской профессорско-преподавательский состав будет от счастья целовать им руки за возможность хоть иногда увидеть их на паре или зачете.
Не сочтите меня за злопыхателя. Я не утверждаю, что Грабовскому выдали диплом за красивые глаза и что он не ходил ни на одно занятие в ИПД. И пусть у него все будет хорошо. Но почему-то кажется, что из нормального канадского вуза или колледжа он бы вылетел за такую посещаемость даже если бы был знаменитым канадским, а не белорусским хоккеистом. Впрочем, я там не был и точно не знаю...

М. Грабовский с преподавателями, руководителями подразделений ИПД и проректором по идеологии и востпитанию. 2010 г. Фото с сайта ИПД (http://www.uoipd.by/ru/news/87.html)

И еще интересно, а висит ли еще портрет хоккеиста Грабовского на седьмом этаже здания ИПД, как человека, которым гордится вуз?

понедельник, 2 декабря 2013 г.

МММ времен Чехова

"ОСКОЛКИ МОСКОВСКОЙ ЖИЗНИ <1883>
<1. 2 июля>
Видеть у себя в доме покойника легче, чем самому помирать. В Москве же наоборот: легче самому поми­рать, чем покойника в доме У себя видеть. Самый боль­шой ерш, ставший поперек горла, не производит на мои нервы такого сильного, душащего впечатления, какое производят московские похороны (да и вообще все име­на существительные, кончающиеся на «ны» и требую­щие выпивки, не обходятся даром московским нервам). Закапывая своего домочадца, москвич впервые только узнает, как почерствел, застыл и искулачился москов­ский мерзавец, и перестает удивляться тем госпиталь­ным солдафонам и «скубентам», которые мертвецов ре­жут и в то же время колбасу едят ... Например.
В 3-4 часа пополуночи кончается чья бы то ни бы­ло жена. Не успеет она испустить, как следует, послед­ний вздох, как в передней уже слышится звонок и в дверях показывается красный нос гробовщика. Красно­му носу указывают на все неприличие его раннего при­хода. Нос не смущается и замечает: «Самые лучшие-с ... На их ростик, глазетовый ежели, на ножках ... тридцать пять рублей-с ... » Гробовщика гонят, за ним является другой, третий, четвертый ... и так до полудня. В проме­жутках между гробовщиками вползают читалки - мел­кие существа, похожие на черных тараканов и сильно пахнущие деревянным маслом и еловыми шишками. откуда они так рано прослышали о смерти и из каких ще­лей выползли - бог весть. Без них обойтись как-то не­ловко, торговаться некогда - приходится волей-неволей соглашаться с их «ценой без запроса». Далее следуют: ненужная возня в квартале, наем линеек и певчих ... по­купка могилы - все это грубо, алчно и пьяно, как Дер­жиморда, которому не дали опохмелиться. А потом, ког­да уже, кажется, все кончено, когда друзья-приятели и не помнящие родства сродственники с сизыми носами съедят традиционную трапезу, пожалует последний ви­зитер, апогей московского мерзавчества,- сваха, пред­лагающая вдовцу свои услуги ...
Вот они где, разрушители эстетики!"

<2. 16 июля>
Как-то на досуге, а propos наше губернское земст­во придумало «страхование скота от чумы». А так как и не бывшим в семинарии известно, что никакое страхо­вание без денег не обходится, то и кликнут был клич мужицкой копейке. Мужик откликнулся, согласился и взнес за каждую скотскую персону около 20-60 коп. Всего взнесено было имущими скот 60000 русских руб­лей! Капитал, как видите, ничего себе ... Можно из него дело сделать. Земство и сделало. Наняло оно прежде всего старшего ветеринарного врача, с четырехтысячным жалованьем, и трех младших, с жалованьем в 1 200 руб. каждому. Нанявши начальство, нужно было нанять и подчиненных, иначе непонятна была бы роль начальст­ва. Наняли и подчиненных - по взводу фельдшеров на каждого доктора. Старший врач как нанялся, так и за­сел в Москве, в центре, чтобы испускать из себя лучи равномерно на всю губернию. Младшие врачи куда-то попрятались. Сбором денег и этим наймом земство и ог­раничило свою функцию по части страхования. Осталь­ное само собою выделывалось по следующей юмористической программе: желавший получить страховую премию должен был не позже одних суток уведомить о пав­шей скотине волость, которая, в свою очередь, не позже трех дней должна была уведомить следующую за ней административную ступень. Эта ступень уведомляла земство. Уведомленное земство в неопределенный срок посылало (циркулярно) на место происшествия гласно­го и фельдшера, которые должны были констатировать
причину смерти: чума или не чума? Гласный и фельд­шер приезжали обыкновенно на 6-7-8 день, когда по законам материи чумная падаль должна уже невыносимо вонять, а по законам человеческим - гнить глубоко в земле. Фельдшер, не имея перед глазами пациента или
видя один только разложившийся труп, авторитетно констатировал не чуму, а «неизвестную болезнь». Он сочинял протокол, гласный благословлял земство, заставившее его прокатиться задаром верст 30-40, крестьянин весело чесал затылок, и все оставались довольны: много времени, много бумаги, много езды и более всего толку. Прошел год, была чума, и земство не заплатило ни за одного павшего скота ... Оно не заплатило и жалуются на невежество крестьян, обещающих в будущем году не лезть в мышеловку ... А господа ветеринары сидят и ни гу-гу ... Им решительно невдомек: за что они получали жалование? Фельдшера хоть на пользу науки новую болезнь выдумали и протоколы сочиняли, а они-то что сделали?

Чехов А.П. Осколки Московской жизни // Соб. соч в 12-ти томах, т. 4, М.:"Правда", 1985, с.294, 296-98

Также:
Малоизвестные факты из русского Православия (согласно творчеству Чехова)
Краткий перевод статьи о России времен Чехова (со ссылкой на скачивание оригинала)

воскресенье, 1 декабря 2013 г.

Несколько мифов о Беларуси и белорусах

Эта статья адресована не столько моим соотечественникам, сколько людям, которые никогда или почти никогда не были в Беларуси. Я в принципе не люблю рассуждения о национальных характерах и стереотипах, поскольку все люди разные. Более того, один и тот же человек меняет характер и привычки, и это мало зависит от его / ее национальности. Человек определенной национальности может формироваться под влиянием иной национальной культуры из-за того, что родился и вырос в чужой стране или переехал в нее. Может я еще что-нибудь не назвал?
Так вот, я не националист и даже не патриот (во всяком случае в том смысле, который обычно вкладывают в это слово мои соотечественники-белорусы), и мне неприятны рассуждения о превосходстве одной нации над другой. Зачем же тогда поднимать эту скользкую тему? Дело в том, что многие всерьез верят в некоторые мифы о Беларуси и ее жителях, а эти мифы играют на руку русским и белорусским националистам. Из-за этого я не раз сталкивался с разногласиями нормальных людей, оказавшихся под влиянием националистических стереотипов, в самых простых житейских ситуациях. Я далек от мысли, что несколько строчек изменят мир к лучшему, но если кто-нибудь сможет посмотреть на нижеизложенные стереотипы под иным углом зрения, мне будет приятно. Впрочем, любой желающий может прочитать все это и написать комментарий, что я дурак. Сотру, только нецензурные и откровенно экстремистские.

Белорусы -- забитый народ.

Этот миф любят раздувать русские националисты. В доказательство приводят редкость массовых беспорядков в стране при относительно невысоком уровне жизни. Но это не так. Белорусы не забитые, а осторожные. Они могут неожиданно возмутиться, если их задеть за живое. (Кто ездил в общественном транспорте в Беларуси, тот, скорее всего, со мной согласится.) Но белорусы не "бросаются грудью на амбразуру дзота", если им есть, что терять. А поскольку по трудоголизму, они уступают, наверное, только японцам и западным украинцам, то большинству из них есть, что терять. Поэтому обычный белорус может потерпеть неприятные обстоятельства ради материальной выгоды или стабильности. Но потом он как зажатая пружина, которую резко отпустили -- может так отскочить, что мало не покажется. Для примера Вы можете "загуглить" фразу "массовые беспорядки в Слуцке 1967 г." А Слуцк 1967 г. -- это маленький провинциальный городок Беларуси, в котором, во времена запрета на любые проявления недовольства, "забитые" белорусы калечили солдат МВД и живьем сожгли женщину-судью прямо в здании горсуда. И это не исключение.
Идея забитости белорусов нравится русским националистам по той причине, что забитых надо оберегать и спасать, а иначе они станут рабами супостатов Отечества. Так можно оправдать все притязания России на земли современной Беларуси, которые имели место на протяжении истории. Впрочем, это тема отдельного непредвзятого исследования.

В истории Беларуси ничего не было примечательного, что может быть сравнимо с историей России.

Современные белорусский язык и культура стали складываться в 19 веке. Но древнерусская культура одинаково хорошо развивалась и на землях современной России, и в тех территориях, которые сегодня принадлежат Украине и на белорусских землях. Просто историки пишут учебники в угоду политическим трендам своей страны. Поэтому исторические государства на белорусских землях историки России называют просто "Литва" и "Польша",  специально умалчивая тот факт, что основным населением этой Литвы были восточные славяне, которые считали своим государственным языком русский. На этот язык переводил Библию Франциск Скорина, на этом языке издавались государственные законы Великого княжества Литовского, Русского и Жамойдского. В свою очередь белорусские историки и политики утверждают, что русский язык Великого Княжества был на самом деле старобелорусским. Но это не так. Русские  летописи Московского княжества не сильно отличаются языком от русских летописей Литвы. А вот современные белорусский и русский языки имеют много принципиальных отличий. Но это не доказывает превосходства русского народа или языка над белорусским. Ведь английский язык, ставший уже международным, произошел из древнегерманского, но это же не значит, что теперь англичане должны немцам ноги целовать. Каждый язык велик и могуч по-своему.
Поэтому предлагаю сравнить любую тему истории восточных славян в трактовках российских, украинских и белорусских учебников истории. Так проще всего отсеять политизированную шелуху от зерен объективного научного познания прошлого.

Белорусский язык отмирает в пользу русского. Все в Беларуси говорят по-русски.

В принципе я об этом уже написал достаточно. Адресую за ответом к постам:
Белорусский язык: в поисках правды
Яшчэ раз аб нараджэнні беларускай мовы

Современная белорусская культура -- это бледная копия русской.

Этот миф напоминает стереотип о китайских товарах. До массового потребителя в России и Беларуси доходит в основном лишь низкокачественный ширпотреб, и складывается впечатление, что китайцы не умеют делать ничего лучше. Но на деле качественный китайский товар редко встретишь из-за его дороговизны и малоизвестности брендов Поднебесной.
Подобным образом, массовая культура и шоу-бизнес Беларуси делается на подражании российским аналогам, т.к. осторожным белорусам кажется, что так надежней, а на эксперименте можно и прогореть. Впрочем, я говорю о большинстве и о массовой культуре. А что касается например, классической литературы, то произведения Василя Быкова по насыщенности и сложности порой превосходят русскую советскую классику. Описание жизни деревни эпохи коллективизации Ивана Мележа "Полеские хроники" в разы превосходит драматизмом, смелостью и глубиной аналогичную работу "Поднятая целина" М. Шолохова. В вышеуказанном посте о белорусском языке Вы найдёте больше примеров.
Еще одна тема отдельного исследования это массовое движение по изучению прошлого и настоящего Беларуси. Причем совершенно "параллельное" политической грызне между "культуристами" от власти и оппозиции, которые работают на те или иные структуры за деньги со всеми вытекающими последствиями. Среди "параллельных" аполитичных групп могу назвать порталы "Кладбища Беларуси", "Википедия" и "Минск старый и новый", которые проделали большую работу по культпросвету о Беларуси, причем практически на голом энтузиазме.

Белорусы толерантны.

Еще раз повторю: они осторожны, но из этого не следует, что они, в большинстве своем, относятся с глубоким уважением к разным народам, религиям и культурам. В принципе и в России, и в Беларуси популярна идея "православие, самодержавие народность" в разных вариантах. Это включает в себя мысль, что каждый народ и религия в этих странах должны сидеть в строго отведенных им территориальных рамках. Тогда к ним относятся с уважением. Но к мигрантам и к распространителям неправославных религиозных учений относятся негативно и в Беларуси, и в России.
Как-то раз я ехал по Минску на обычном городском автобусе и стал свидетелем следующего. Пожилая женщина, лет по 70, встала со своего места, уступила его мне (больше мне почти никогда не уступали место люди старше меня) и громко стала призывать всех в автобусе покаяться и примириться с Богом.
-- Иди, воспитывай внуков! - вскочила, охваченная яростью женщина лет 40 -- Нам не нужны секты!
-- Успокойтесь, у нее есть право, у нас свобода вероисповедания, -- попытался урезонить ее какой-то мужчина, но сорокалетняя женщина продолжала выкрикивать оскорбления в адрес пожилой проповедницы и ее поддержали еще несколько человек. Думаю, если бы эта пожилая женщина не прекратила говорить о Боге, лицо бы ей уж точно расцарапали. Это толерантностью никак не назовешь.
Еще пример. Независимый белорусский интернет-портал "Тут.бай" опубликовал статью о летнем конгрессе Свидетелей Иеговы из России и Беларуси в Минске. Статья нейтральная и без эмоций: приехали, обсудили это и это, сообщили в интервью СМИ то и то, разъехались. Но в ответ на нее -- 360 комментариев, большинство из которых содержали оскорбления и обвинения в адрес как самих верующих, так и администрации портала. Причем маловероятно, чтобы это был десяток злобных "троллей", писавших под разными никами.
Миф о толерантности белорусов выгоден всем политическим течениям страны, поэтому он глубоко укоренился в сознании белорусского обывателя. Поэтому такую статью как эта едва ли опубликуют как в правительственных так и в оппозиционных газетах. Но посмотрим на исторические корни этого ошибочного представления.
В Средние века евреи Западной Европы массово бежали в Польшу и Великое княжество Литовское, спасаясь от погромов. В 14-15 веках в некоторых районах Княжества, на территории современной Беларуси образовались крупные поселения татар-мусульман. Позднее, в эпоху противостояния католицизма и протестантизма, многие протестанты оседали в Польше и Беларуси т.к. здесь отношения между эти двумя направлениями христианства не привели к войне, подобной Тридцатилетней в Европе. Бежали и староверы, компактно заселявшие белорусский город Ветка.
Но все это свидетельствует о государственной политике, а не о менталитете народа. Феодалам и богатым горожанам можно было менять религию в плане выбора между православием, протестантизмом или католицизмом, но не иудаизмом, исламом и атеизмом (в Минске есть улица Казимира Лыщинского, казненного в эту эпоху за философский трактат "О несуществовании Бога"). Крепостным крестьянам не разрешалось менять религию вообще, если на это не было воли их господ. В одном городе евреям разрешали запирать ворота своей улицы на время православной Пасхи (во избежание погромов?). А о кровавой борьбе между православными и католиками в Великом княжестве в интернете материала масса. Поэтому разрешить иноверцу тихо сидеть в своем углу -- это еще не толерантность.
Кстати в 17 веке в Москве немцы имели свою "кирху" из чего не следует, что им разрешалось обращать в свою веру православных. Впрочем Россия не пытается изобразить себя исторически толерантной и связывает свободу религии с демократическими ценностями современности, а не с собственной историей поликонфессионализма.
В современных России и Беларуси СМИ создают картинку о гей-скандалах у католиков и протестантов, которая тоже подогревает нетерпимость к иноверцам. При этом любая информация о гей-скандалах с православным духовенством определенно пресекается на корню. Поэтому современные белорусские кинематографисты не будут снимать комедии типа американской "Большой мамочки", где заурядная протестантская церковь показана без ярлыка секты. Снять что-то подобное про баптистов или пятидесятников можно для полки: начальство не велит "пущать", а толерантный народ не одобрит.
Отдельной темой можно выделить новый нюанс белорусской нетерпимости в контексте общеевропейского мышления: неофашизм и ненависть к неславянским эмигрантам. (См. А Вы адчуваеце сябе расістам?)
Как видим, есть нетерпимость, но осторожность удерживает большинство белорусов от конкретных действий: ведь здесь не Россия, любое нападение на иностранцев и иноверцев могут расценить как выступление против государственного строя, идеология которого объявляет белорусов толерантным народом.

Постскриптум.

Все это не означает что на белорусов надо вешать новые ярлыки. Речь идет о распространенных тенденциях, которые можно изменить. Во всяком случае в голове отдельно взятого белоруса, русского или человека какой-нибудь другой национальности.

***
С момента публикации этого поста прошло больше полмесяца. И реакция в Сети на некоторые моменты требует уточнений. Дело в том, что из-за упоминания о Свидетелях Иеговы в статье, в интернете появилось по меньшей мере одно сообщение, что этот пост представляет позицию Свидетелей Иеговы в Беларуси. Уточняю. Я действительно являюсь Свидетелем Иеговы. Я не стесняюсь этого. Горжусь этим как совокупностью духовного наследия родителей и личных убеждений, формировавшихся годами. Но данную статью я писал не как верующий, а как историк. Выводы, изложенные в ней, не отражают позицию Религиозного объединения Свидетелей Иеговы в Республике Беларусь. Это мои личные выводы как исследователя. Было бы странно организовывать опыты в сфере ядерной физики по благословению православного митрополита или с разрешения Союза атеистов. Подобным образом, и Свидетелю Иеговы не требуется одобрения или разрешения от своей религии для занятия научной деятельностью.
Упоминания о Свидетелях Иеговы в моих работах звучат, как правило, в третьем лице в виде нейтральных примеров. Иногда я упоминаю о том, что моя позиция как верующего такая-то по данному вопросу. Но все это излагается в виде второстепенных, а не главных мыслей, поскольку я не ставлю цель проповедовать свою веру под какой-либо маской, я это делаю личным участием в проповедническом служении Свидетелей. И я понимаю, что если бы я был католиком или буддистом, то любые ссылки на свою веру воспринимались бы как пикантная подробность, но не навязывание своих взглядов, ибо и те, и другие "хождением в народ" не занимаются.
В данной статье я упоминал о Свидетелях именно в качестве примера. Речь не велась о том, что моя религия учит о национальных стереотипах. Речь была об укоренившимся негативном восприятии религиозных меньшинств в белорусском обществе. На месте моих единоверцев могли оказаться кто угодно, кто не вписывается в представление большинства белорусов о мировой гармонии. Поэтому нравится кому-то или нет, но о долгих традициях веротерпимости белорусов говорить, на мой взгляд, пока рано. Только не надо видеть в моих исследованиях руку Руководящего Совета Свидетелей Иеговы. Если бы организации Свидетелей понадобилось выразить свою позицию о национальных стереотипах в Беларуси и за ее пределами, то об этом было бы написано в официальных источниках самой организации, а не в личном блоге одного из верующих.